Wojna w Wietnamie 1955–1975 – przyczyny, przebieg, skutki i bilans ofiar

Wojna w Wietnamie była najdłuższym konfliktem, w jaki Stany Zjednoczone zaangażowały się w XX wieku, i jedynym, który przegrały mimo miażdżącej przewagi technologicznej. Walki toczyły się od połowy lat 50. do 30 kwietnia 1975 roku, gdy czołgi T-54 armii północnowietnamskiej staranowały bramy Pałacu Niepodległości w Sajgonie.

To starcie było jednocześnie trzema wojnami naraz: kolonialną, domową i zastępczą (tzw. proxy war). Wietnamczycy walczyli o niepodległość i zjednoczenie kraju, a mocarstwa zimnej wojny rozgrywały na ich ziemi własny spór ideologiczny. Poniżej znajdziesz genezę konfliktu, jego przebieg, zweryfikowany bilans strat oraz wątek, o którym w polskich opracowaniach mówi się rzadko – udział prawie dwóch tysięcy Polaków w komisjach nadzorujących rozejm.

Wojna w Wietnamie w liczbach

Zanim przejdziemy do chronologii, warto zobaczyć skalę konfliktu. Poniższe dane pochodzą z amerykańskiego Defense Casualty Analysis System, archiwów National Archives oraz opracowań demograficznych.

Rozbieżność w liczbie ofiar wietnamskich wymaga wyjaśnienia, bo w internecie krąży wiele sprzecznych liczb. Oficjalne dane Hanoi z 1995 roku mówią o 1,1 mln poległych żołnierzy Północy i Wietkongu oraz 2 mln zabitych cywilów po obu stronach; doliczając od 250 do 313 tys. poległych żołnierzy Wietnamu Południowego, otrzymujemy około 3,4 mln. Niezależne badania demograficzne dają wynik znacznie niższy – analiza Hirschmana, Prestona i Loi opublikowana w „Population and Development Review” szacuje liczbę wietnamskich zgonów wojennych w latach 1965–1975 na 791 tys. do 1,14 mln, przyjmując 882 tys. za wartość najbardziej prawdopodobną. Prawda leży prawdopodobnie pomiędzy tymi wartościami, a sam rozrzut pokazuje, jak trudno policzyć ofiary wojny partyzanckiej toczonej wśród ludności cywilnej.

FIG_01 // VISUAL_REF

Przyczyny wojny w Wietnamie – geneza konfliktu

Wojna nie zaczęła się od jednej decyzji ani jednego wydarzenia. Złożyły się na nią dążenia niepodległościowe Wietnamczyków, rozpad francuskiego imperium kolonialnego i globalna rywalizacja dwóch bloków.

Dekolonizacja i pierwsza wojna indochińska

Wietnam był częścią Indochin Francuskich i po II wojnie światowej zintensyfikował starania o suwerenność. Ruch niepodległościowy Việt Minh pod wodzą Hồ Chí Minha proklamował niepodległość Demokratycznej Republiki Wietnamu już we wrześniu 1945 roku. Francja nie zamierzała oddać kolonii, co doprowadziło do pierwszej wojny indochińskiej, toczonej od grudnia 1946 do lipca 1954 roku.

Konflikt rozstrzygnęła bitwa pod Điện Biên Phủ, trwająca od 13 marca do 7 maja 1954 roku. Francuzi stracili tam ufortyfikowaną bazę wraz z garnizonem i utracili wolę dalszej walki. Na mocy porozumień genewskich z 21 lipca 1954 roku Wietnam podzielono wzdłuż 17. równoleżnika: na północy powstała komunistyczna Demokratyczna Republika Wietnamu ze stolicą w Hanoi, na południu proamerykańska Republika Wietnamu ze stolicą w Sajgonie.

Kluczowy jest jeden szczegół, który zaważył na wszystkim, co nastąpiło później. Linia na 17. równoleżniku miała charakter tymczasowej granicy militarnej, a nie politycznej – kraj miały zjednoczyć ogólnonarodowe wybory zaplanowane na lipiec 1956 roku. Wybory nigdy się nie odbyły. Rząd w Sajgonie odmówił udziału, argumentując, że nie był sygnatariuszem porozumień genewskich, a Stany Zjednoczone również ich nie podpisały. Obie strony obawiały się zwycięstwa komunistów, cieszących się realnym poparciem jako siła, która pokonała kolonizatorów.

Zimna wojna i teoria domina

Podział Wietnamu zbiegł się z najostrzejszą fazą rywalizacji zimnowojennej. Wietnam Północny wspierały ZSRR i Chiny, Wietnam Południowy – Stany Zjednoczone. Amerykańskie zaangażowanie opierało się na teorii domina, zakładającej, że upadek jednego kraju regionu pociągnie za sobą kolejne: Laos, Kambodżę, Tajlandię, a docelowo całą Azję Południowo-Wschodnią.

Doświadczenie wojny koreańskiej, zakończonej zaledwie rok przed porozumieniami genewskimi, utwierdzało Waszyngton w przekonaniu, że komunistyczną ekspansję trzeba zatrzymać siłą i możliwie daleko od amerykańskich granic. Kiedy w październiku 1962 roku świat otarł się o wojnę atomową podczas kryzysu kubańskiego, przekonanie o konieczności powstrzymywania komunizmu na peryferiach – zamiast ryzykowania bezpośredniego starcia mocarstw – tylko się umocniło.

Zaangażowanie zaczęło się ostrożnie, od doradców wojskowych i pomocy materialnej. Szkoleniem armii południowowietnamskiej zajmowały się między innymi Zielone Berety, specjalizujące się w działaniach niekonwencjonalnych i pracy z lokalnymi siłami. Z czasem doradztwo przerodziło się w pełnoskalową interwencję.

Słabość Sajgonu i narodziny Wietkongu

Rząd Ngô Đình Diệma, a po jego obaleniu w 1963 roku kolejne junty wojskowe, uchodził za autorytarny, skorumpowany i oderwany od społeczeństwa. Represje wobec buddystów, stanowiących większość mieszkańców, zrażały do władzy nawet niekomunistyczną opozycję.

W tej próżni Komunistyczna Partia Wietnamu rozwinęła na Południu Narodowy Front Wyzwolenia, znany szerzej jako Wietkong. Partyzanci atakowali przedstawicieli administracji, przejmowali kontrolę nad wsiami i budowali równoległe struktury władzy. Im słabszy był Sajgon, tym mocniejszy argument mieli w Waszyngtonie zwolennicy zwiększenia zaangażowania.

Incydent w Zatoce Tonkińskiej – pretekst do wojny

Bezpośrednim impulsem do eskalacji był incydent w Zatoce Tonkińskiej. 2 sierpnia 1964 roku północnowietnamskie kutry torpedowe zaatakowały niszczyciel USS Maddox. Dwa dni później, 4 sierpnia, załogi Maddoxa i USS Turner Joy zameldowały o drugim ataku.

Ten drugi atak nigdy się nie wydarzył. Odtajniona w listopadzie 2005 roku analiza Agencji Bezpieczeństwa Narodowego, przygotowana przez historyka NSA Roberta Hanyoka, wykazała, że materiały wywiadu radioelektronicznego zostały świadomie przeinaczone podczas przekazywania meldunków na wyższe szczeble dowodzenia. Na podstawie raportów o nieistniejącym starciu administracja Lyndona Johnsona przeforsowała w Kongresie rezolucję tonkińską, dającą prezydentowi swobodę użycia sił zbrojnych w Azji Południowo-Wschodniej bez formalnego wypowiedzenia wojny.

Najkrócej rzecz ujmując, do wojny doprowadziły:

• dążenia niepodległościowe Wietnamczyków – walka o wyzwolenie spod panowania Francji, kontynuowana po 1954 roku jako walka o zjednoczenie
• podział kraju z 1954 roku – tymczasowa linia demarkacyjna, która utrwaliła się jako granica polityczna
• niezrealizowane wybory z 1956 roku – zamknięcie drogi do pokojowego zjednoczenia
• rywalizacja zimnowojenna – teoria domina po stronie USA, wsparcie ZSRR i Chin dla Hanoi
• słabość rządu w Sajgonie – korupcja, represje i brak poparcia społecznego
• incydent w Zatoce Tonkińskiej – pretekst do bezpośredniej interwencji zbrojnej

Przebieg wojny w Wietnamie – od Tonkinu do upadku Sajgonu

Wojna trwała dwie dekady i zmieniała charakter w kolejnych fazach: od amerykańskiej eskalacji, przez przełom psychologiczny 1968 roku, po stopniowe wycofywanie i finałowe załamanie Południa.

Eskalacja i wojna śmigłowcowa (1965–1967)

2 marca 1965 roku ruszyła operacja Rolling Thunder – systematyczne bombardowania Wietnamu Północnego, które trwały do 2 listopada 1968 roku. W jej ramach wykonano ponad 306 tys. lotów bojowych i zrzucono około 864 tys. ton bomb, nie łamiąc jednak woli walki Hanoi.

8 marca 1965 roku na plaży pod Đà Nẵng wylądowało około 3,5 tys. marines z 9. Ekspedycyjnej Brygady Piechoty Morskiej. Były to pierwsze regularne oddziały bojowe USA w Wietnamie – wcześniej Amerykanie występowali oficjalnie w roli doradców. Liczebność kontyngentu rosła lawinowo, osiągając szczyt 543 482 żołnierzy 30 kwietnia 1969 roku.

Od 14 do 18 listopada 1965 roku w dolinie Ia Drang doszło do pierwszego dużego starcia regularnych sił amerykańskich z armią Wietnamu Północnego. 1. Dywizja Kawalerii (Aeromobilna) straciła 79 zabitych w walkach o strefę lądowania X-Ray (LZ X-Ray), a dzień po nich amerykańska kolumna wpadła w zasadzkę w rejonie strefy lądowania Albany (LZ Albany), tracąc kolejnych 155 ludzi. Bitwa potwierdziła skuteczność koncepcji kawalerii powietrznej, ale i determinację przeciwnika, który potrafił związać walką najlepiej wyposażoną armię świata.

Ofensywa Tet – przegrana bitwa, wygrana wojna (1968)

W nocy z 30 na 31 stycznia 1968 roku, w trakcie obchodów wietnamskiego Nowego Roku, siły Wietkongu i armii Północy uderzyły jednocześnie na ponad sto miast, w tym na 36 z 44 stolic prowincji oraz na teren ambasady USA w Sajgonie.

Z wojskowego punktu widzenia ofensywa zakończyła się całkowitą klęską atakujących. Wietkong poniósł straty, po których nigdy się nie odbudował, i nie utrzymał żadnej ze zdobytych pozycji (warto tu podkreślić postawę niedocenianej Armii Republiki Wietnamu – ARW, która odparła większość uderzeń i wbrew nadziejom komunistów nie przeszła na ich stronę). Skutek polityczny uderzenia był jednak odwrotny do wojskowego. Amerykanie z przerażeniem oglądali w telewizji walki na terenie własnej ambasady, choć od miesięcy słyszeli od dowództwa, że zwycięstwo jest w zasięgu ręki. Poparcie dla wojny załamało się, a prezydent Johnson zrezygnował z ubiegania się o reelekcję.

Wietnamizacja i rozszerzenie konfliktu (1969–1972)

Richard Nixon wszedł do Białego Domu z obietnicą zakończenia wojny. Jego polityka wietnamizacji zakładała stopniowe wycofywanie wojsk amerykańskich i przekazywanie ciężaru walk armii południowowietnamskiej, przy utrzymaniu wsparcia lotniczego i materiałowego. Równolegle Henry Kissinger prowadził w Paryżu rozmowy pokojowe.

Walki jednak trwały. Od 10 do 20 maja 1969 roku 101. Dywizja Powietrznodesantowa zdobywała wzgórze Ap Bia w dolinie A Shau, nazwane przez żołnierzy Hamburger Hill. Kosztowało to 56 zabitych i 420 rannych, a wzgórze porzucono niespełna dwa tygodnie po zdobyciu – co wywołało w USA falę pytań o sens takich operacji.

Od 29 kwietnia do 22 lipca 1970 roku wojska amerykańskie i południowowietnamskie działały w Kambodży, uderzając na bazy i szlaki zaopatrzeniowe komunistów. Od 8 lutego do 25 marca 1971 roku siły Sajgonu przeprowadziły operację Lam Son 719 w Laosie – tym razem bez amerykańskich wojsk lądowych, których użycie poza Wietnamem zakazał Kongres. Rozszerzenie wojny na sąsiednie kraje wywołało w Stanach masowe protesty.

30 marca 1972 roku Hanoi rozpoczęło Ofensywę Wielkanocną – pierwsze klasyczne uderzenie prowadzone siłami regularnymi z potężnym użyciem broni pancernej. Odparto ją głównie dzięki zmasowanemu wsparciu lotniczemu w ramach operacji Linebacker I (9 maja – 23 października 1972) oraz Linebacker II, jedenastodniowego bombardowania Hanoi i Hajfongu między 18 a 29 grudnia 1972 roku.

Porozumienia paryskie i upadek Sajgonu (1973–1975)

27 stycznia 1973 roku podpisano porozumienia paryskie: zawieszenie broni, wycofanie wojsk amerykańskich i wymianę jeńców. W ramach operacji Homecoming, prowadzonej między 12 lutego a 4 kwietnia 1973 roku, na pokładach samolotów C-141 w ramach 54 lotów wróciło do kraju 591 amerykańskich jeńców.

Porozumienia nie zakończyły wojny – zakończyły jedynie udział w niej Amerykanów. Osłabione aferą Watergate Stany Zjednoczone drastycznie ograniczyły pomoc dla Sajgonu, a wiosną 1975 roku Północ ruszyła do ostatecznej ofensywy. Armia południowowietnamska, pozbawiona wsparcia lotniczego i zaopatrzenia, rozpadła się w kilka tygodni. 30 kwietnia 1975 roku czołgi wjechały na dziedziniec Pałacu Niepodległości w Sajgonie. 2 lipca 1976 roku Zgromadzenie Narodowe proklamowało Socjalistyczną Republikę Wietnamu ze stolicą w Hanoi, a Sajgon przemianowano na Miasto Hồ Chí Minha.

Jak wyglądała ta wojna – taktyka, broń i technika

Wojna wietnamska była konfliktem asymetrycznym w podręcznikowym znaczeniu tego słowa: strona dysponująca absolutną przewagą materiałową nie potrafiła przełożyć jej na zwycięstwo polityczne. Podstawową taktyką amerykańskiej piechoty stały się operacje typu „znajdź i zniszcz” (Search and Destroy), polegające na poszukiwaniu sił wroga w dżungli, wdawaniu się w walkę i niszczeniu go przy użyciu przygniatającej siły ognia artylerii i lotnictwa.

Przewaga technologiczna Stanów Zjednoczonych

Amerykanie mieli panowanie w powietrzu, artylerię, broń pancerną i logistykę, o jakiej przeciwnik mógł tylko marzyć. Bombowce B-52 Stratofortress przeprowadzały naloty dywanowe w ramach operacji Arc Light, a myśliwce F-4 Phantom II osłaniały wyprawy bombowe i zwalczały północnowietnamskie MiG-i.

Podstawową bronią piechoty stał się karabin M16, którego debiut w wilgotnym klimacie dżungli obfitował w zacięcia (wynikające m.in. z zastosowania nieodpowiedniego prochu i braku chromowanej komory nabojowej) i kosztował życie wielu żołnierzy, zanim wprowadzono poprawioną wersję M16A1. Wsparciem dla drużyn piechoty był natomiast uniwersalny karabin maszynowy M60, przez żołnierzy pieszczotliwie nazywany „Świnią” (The Pig).

Najbardziej charakterystycznym elementem tej wojny był jednak śmigłowiec. Wietnam to pierwszy konflikt prowadzony w oparciu o kawalerię powietrzną: maszyny przerzucały żołnierzy prosto na pole walki, ewakuowały rannych i dostarczały zaopatrzenie do wysuniętych baz bez połączeń drogowych. Cena była wysoka – z około 12 tys. użytych śmigłowców utracono blisko 5,6 tys., a w ich wrakach zginęło około 2,2 tys. pilotów i 2,7 tys. członków załóg. To właśnie wtedy narodziła się nowoczesna procedura MEDEVAC, czyli ewakuacja medyczna śmigłowcem, która radykalnie zwiększyła szanse przeżycia rannych na polu bitwy.

Partyzantka, tunele i Szlak Hồ Chí Minha

Przeciwnik odpowiadał na przewagę materiałową taktyką, która ją neutralizowała: zasadzkami, minami-pułapkami, walką w zwarciu (CQB) i unikaniem starć w otwartym terenie. Wietkong uzbrojony był głównie w karabiny AK-47 i ich chińskie klony, znacznie mniej wrażliwe na wilgoć i błoto niż wczesne amerykańskie M16.

Zaopatrzenie płynęło Szlakiem Hồ Chí Minha – siecią dróg, ścieżek rowerowych, tras pieszych i szlaków wodnych o łącznej długości około 16 tys. km, wiodącą z Wietnamu Północnego przez Laos i Kambodżę na Południe. Amerykanie bombardowali ją przez lata, nie zdołali jednak całkowicie przeciąć.

Symbolem wojny podziemnej stały się tunele Củ Chi pod Sajgonem: w szczytowym okresie około 250 km korytarzy o wysokości 1–1,2 m i szerokości 0,6–0,8 m, rozłożonych na kilku poziomach, sięgających 10 m w głąb ziemi. Mieściły się w nich szpitale, warsztaty i magazyny. Do ich przeszukiwania wyznaczano ochotników zwanych tunnel rats (szczury tunelowe).

Z kolei wojna na rzekach w delcie Mekongu wykreowała tzw. Flotę Wód Śródlądowych (Brown Water Navy) – jednostki operujące na szybkich łodziach patrolowych PBR i ciężko uzbrojonych monitorach rzecznych. Wietnam był także poligonem dla jednostek specjalnych: obok Navy SEALs czy Zielonych Beretów, w tajemnicy działała elitarna grupa MACV-SOG, przeprowadzająca niezwykle niebezpieczne rajdy głęboko na terytorium Laosu i Kambodży w celu niszczenia infrastruktury Szlaku Hồ Chí Minha.

Wojna chemiczna i Agent Orange

W ramach operacji Ranch Hand, prowadzonej w latach 1961–1971, Amerykanie rozpylili nad Wietnamem od 75 do 80 mln litrów herbicydów, z czego około 45 mln litrów stanowił Agent Orange. Celem było pozbawienie partyzantów naturalnej osłony i zniszczenie upraw stanowiących ich zaplecze żywnościowe. Opryskom poddano od 2,6 do 2,9 mln hektarów lasów i pól oraz około 20 tys. wsi.

Problemem okazała się dioksyna TCDD – wysoce toksyczne zanieczyszczenie powstające przy produkcji jednego ze składników mieszanki. Amerykański Departament do spraw Weteranów uznaje związek przyczynowy między ekspozycją a listą chorób, w tym chłoniakiem nieziarniczym, białaczkami, cukrzycą typu 2, chorobą Parkinsona i rakiem prostaty. Strona wietnamska szacuje, że narażonych zostało do 4 mln osób, a około 150 tys. dzieci urodziło się z wadami wrodzonymi. Warto jednak zaznaczyć, że te szacunki nie zostały do końca potwierdzone zachodnimi badaniami epidemiologicznymi, a skala skutków zdrowotnych wśród ludności wietnamskiej pozostaje po pięćdziesięciu latach przedmiotem sporu naukowego.

Skutki wojny w Wietnamie

Konsekwencje konfliktu wykroczyły daleko poza sam Wietnam i odczuwalne są do dziś – w wietnamskiej ziemi, w amerykańskiej polityce i w medycynie.

Skutki dla Wietnamu

Kraj wyszedł z wojny zjednoczony, ale zrujnowany. Infrastruktura legła w gruzach, a znaczna część areału rolnego nadawała się do użytku dopiero po latach. Po 1975 roku nowe władze objęły represjami zwolenników dawnego reżimu: obozy reedukacyjne, konfiskaty majątków i przymusowe przesiedlenia objęły setki tysięcy ludzi. Falę emigracji, w której setki tysięcy Wietnamczyków uciekło morzem na przeciążonych łodziach, świat zapamiętał jako dramat tzw. boat people.

Przełom przyniosły dopiero reformy gospodarcze Đổi Mới, zapoczątkowane w 1986 roku. Wietnam otworzył się na rynek i inwestycje zagraniczne, a w kolejnych dekadach stał się jedną z najszybciej rozwijających się gospodarek Azji. Ślady wojny pozostały jednak w krajobrazie: niewybuchy zabijają ludzi do dziś, a tereny wokół dawnych baz amerykańskich wciąż wymagają oczyszczania z dioksyn.

Skutki dla Stanów Zjednoczonych

Bilans amerykański to 58 220 poległych i zmarłych oraz 303 644 rannych. Na Ścianie Pamięci w Waszyngtonie widnieje obecnie 58 318 nazwisk – od odsłonięcia pomnika w 1982 roku dopisano 380 osób, głównie zmarłych później w wyniku odniesionych ran. Za zaginionych wciąż uznaje się 1 582 żołnierzy.

Koszty finansowe podaje się na dwa sposoby, co bywa źródłem nieporozumień. Nominalnie były to około 168 mld ówczesnych dolarów wydatków bezpośrednich. Congressional Research Service, przeliczając je na ceny z 2008 roku, podaje kwotę 686 mld dolarów; świadczenia dla weteranów wypłacone po 1970 roku to dodatkowe około 270 mld.

Najtrwalszy ślad okazał się jednak medyczny. Narodowe badanie readaptacji weteranów Wietnamu wykazało, że blisko 31 procent z nich doświadczyło w ciągu życia zespołu stresu pourazowego, a ponad 15 procent cierpiało na niego w chwili badania pod koniec lat 80. Późniejsza analiza opublikowana w „Science” w 2006 roku obniżyła te wskaźniki, ale potwierdziła zależność między intensywnością walk a ryzykiem zaburzenia. To właśnie dzięki weteranom Wietnamu PTSD trafiło w 1980 roku do klasyfikacji DSM-III jako odrębna jednostka chorobowa – dziś rozpoznawana u ofiar wypadków, przemocy i katastrof na całym świecie.

Osobnym rozdziałem był pobór. W latach 1964–1973 wcielono przymusowo 2,2 mln Amerykanów z puli około 27 mln uprawnionych. 1 grudnia 1969 roku przeprowadzono pierwszą od II wojny światowej loterię poborową – losowano kapsuły z datami urodzenia, a transmisja telewizyjna z losowania stała się jednym z najbardziej ponurych obrazów epoki. Warto przy okazji rozbroić popularny mit: średni wiek amerykańskiego piechura w Wietnamie wynosił 22 lata, a poległych upamiętnionych na Ścianie – 22 lata i 9 miesięcy. Krążące w kulturze masowej „dziewiętnaście lat” to mediana wieku poborowych piechoty w chwili wcielenia, a nie średnia wszystkich służących.

Skutki regionalne i globalne

Rozszerzenie działań wojennych na sąsiednie kraje miało konsekwencje tragiczniejsze niż sama wojna wietnamska. W zdestabilizowanej Kambodży władzę przejęli Czerwoni Khmerzy, a rządy Pol Pota kosztowały życie około jednej czwartej ludności kraju. Laos do dziś pozostaje jednym z najgęściej zaminowanych państw świata.

Na arenie międzynarodowej porażka osłabiła pozycję Stanów Zjednoczonych i przyspieszyła zwrot w polityce zagranicznej. Doktryna Nixona ograniczyła gotowość do bezpośrednich interwencji lądowych, a Waszyngton postawił na odprężenie w relacjach z Moskwą i otwarcie na Chiny. Dla wielu krajów Trzeciego Świata Wietnam stał się natomiast dowodem, że supermocarstwo można pokonać.

Polacy w Wietnamie – misja, o której mówi się rzadko

W polskich opracowaniach wojna w Wietnamie funkcjonuje zwykle jako konflikt amerykańsko-wietnamski, tymczasem Polacy byli w nim obecni przez ponad dwadzieścia lat – w roli rozjemców.

Porozumienia genewskie z 1954 roku powołały Międzynarodową Komisję Nadzoru i Kontroli, w skład której wchodzili przedstawiciele trzech państw: komunistycznej Polski, zachodniej Kanady i neutralnych Indii. Polscy oficerowie i dyplomaci działali w Wietnamie, Laosie i Kambodży nieprzerwanie od 1954 do 1973 roku, nadzorując przestrzeganie rozejmu.

Po podpisaniu porozumień paryskich powołano kolejne ciało – Międzynarodową Komisję Kontroli i Nadzoru, ukonstytuowaną 28 stycznia 1973 roku w Wietnamie Południowym. Weszły do niej Polska, Węgry, Kanada i Indonezja; Kanadę zastąpił w lipcu 1973 roku Iran. Pierwsza zmiana polskiej delegacji liczyła 290 osób, w tym 183 wojskowych, a jej częścią wojskową dowodził gen. bryg. Marian Ryba. Zadaniem komisji był nadzór nad zawieszeniem broni, wymianą jeńców i wycofywaniem wojsk amerykańskich.

Łącznie w trzech komisjach w Indochinach w latach 1954–1975 służyło 1948 Polaków, w tym 1391 żołnierzy zawodowych. Skuteczność tych misji była ograniczona: PRL jako sojusznik Hanoi rzadko bywała bezstronna, a wzajemne blokowanie decyzji przez przedstawicieli obu bloków w praktyce paraliżowało prace komisji. Dla polskich uczestników była to jednak realna służba w strefie działań wojennych, dziś uznawana za jedną z pierwszych polskich misji zagranicznych.

Dziedzictwo wojny w Wietnamie

Pół wieku po upadku Sajgonu wojna w Wietnamie pozostaje punktem odniesienia w debatach o granicach siły militarnej.

Pamięć i upamiętnienie

Narracje obu stron różnią się zasadniczo. W Wietnamie konflikt przedstawiany jest jako zwycięska wojna o niepodległość i zjednoczenie, a jego rocznice mają charakter państwowego święta. W Stanach Zjednoczonych pamięć jest bardziej bolesna i skupiona na kosztach: na poległych, na trudnym powrocie weteranów do społeczeństwa, które ich nie witało, i na pytaniu o sens całego przedsięwzięcia. Vietnam Veterans Memorial w Waszyngtonie – czarna ściana z nazwiskami, wpuszczona w zbocze zamiast wznosić się nad nim – stał się wzorcem dla nowoczesnych pomników wojennych na całym świecie.

Wpływ na kulturę

Trudno wskazać konflikt, który odcisnąłby równie silne piętno na kulturze masowej. Powstały filmy definiujące gatunek wojenny – Czas Apokalipsy, Pluton, Łowca jeleni, Full Metal Jacket i Urodzony 4 lipca – a także proza, z Rzeczami, które nieśli Tima O’Briena i Depeszami Michaela Herra na czele. Wojna wypełniła też muzykę protestu, od Boba Dylana i Joan Baez po Creedence Clearwater Revival. Dla kilku pokoleń widzów i czytelników to właśnie te dzieła, a nie podręczniki, ukształtowały wyobrażenie o Wietnamie.

Lekcje, które wciąż wracają

Wietnam zmienił amerykańskie myślenie o wojnie. Utrwalił przekonanie, że długotrwały konflikt bez jasno określonego celu i bez poparcia opinii publicznej jest nie do wygrania, niezależnie od przewagi materialnej. Pokazał też siłę mediów: to pierwsza wojna oglądana w telewizji na bieżąco, co na zawsze zmieniło relacje między armią a dziennikarzami. Wnioski z Wietnamu wracały w debatach o Iraku i Afganistanie, a określenie „drugi Wietnam” stało się w amerykańskiej polityce skrótem oznaczającym konflikt, w którym łatwiej ugrzęznąć, niż z niego wyjść.

Najczęściej zadawane pytania