Gen. Sławomir Petelicki – twórca GROM-u, którego dwa razy odwołano z jednostki

Sławomir Petelicki urodził się 13 września 1946 roku w Warszawie. Przez dwadzieścia jeden lat służył w wywiadzie PRL, a w 1990 roku zbudował od zera jednostkę, która cztery lata później działała na Haiti u boku amerykańskich sił specjalnych. Z dowództwa GROM-u odwoływano go dwa razy. Za drugim razem minister nazwał sytuację w jednostce „bagnem”, a kontrola zlecona przez Kancelarię Premiera tych zarzutów nie potwierdziła. Zmarł 16 czerwca 2012 roku w garażu na warszawskim Mokotowie. W 80. rocznicę urodzin, 13 września 2026 roku, Fundacja GROM. Siła i Honor organizuje w Warszawie mszę w Katedrze Polowej i uroczystość przy jego grobie na Powązkach.

Kim był gen. Sławomir Petelicki

Był pomysłodawcą, twórcą i pierwszym dowódcą Jednostki Wojskowej GROM, czyli Grupy Reagowania Operacyjno-Manewrowego, a przed 1990 rokiem oficerem Departamentu I MSW, czyli wywiadu PRL. Dowodził jednostką dwukrotnie. Miał uprawnienia skoczka spadochronowego, strzelca wyborowego i płetwonurka, a amerykańskie siły specjalne przyjęły go na honorowego członka 5. i 10. Grupy Sił Specjalnych, czyli Zielonych Beretów.

FIG_01 // VISUAL_REF

Oficer wywiadu PRL (1969–1990)

Był synem Mirosława Petelickiego, pułkownika, który w czasie wojny walczył w komunistycznej partyzantce, a później pracował w Oddziale Spraw Zagranicznych Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Matka, Hanna, w 1945 roku ochotniczo wstąpiła do wojska. Sławomir skończył VI Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Reytana, a w 1969 roku studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Pracę magisterską obronił w lutym 1970 roku, gdy od kilku miesięcy był już funkcjonariuszem MSW.

Jego droga w wywiadzie wyglądała tak:

• 1971–1972 – krótkie placówki w Wietnamie Północnym i w Chinach,
• 1973–1978 – Konsulat Generalny PRL w Nowym Jorku, pod przykryciem attaché konsularnego i wicekonsula, gdzie jako oficer o pseudonimie „Wan” rozpracowywał środowiska polonijne i emigracyjne,
• 1978–1983 – Wydział XI Departamentu I, zajmujący się zwalczaniem tzw. dywersji ideologicznej i emigracji, od lutego 1980 roku jako zastępca naczelnika,
• 1983–1988 – kierowanie rezydenturą wywiadu w Sztokholmie pod przykryciem I sekretarza ambasady, z zadaniem inwigilacji emigracji solidarnościowej,
• wrzesień 1989 – zastępca naczelnika Wydziału X, czyli kontrwywiadu zagranicznego, którym kierował Gromosław Czempiński.

Czempiński rok później dowodził operacją „Samum”, czyli wywiezieniem amerykańskich oficerów wywiadu z Iraku. Wdzięczność Waszyngtonu za tamtą akcję pomogła później zdobyć amerykańskie wsparcie dla nowej jednostki.

Ta część życiorysu do dziś dzieli. Zwolennicy generała podkreślają, że służba za granicą pozwoliła mu z bliska poznać zachodnie formacje specjalne. Krytycy, wśród nich Wojciech Sumliński i Tomasz Budzyński, autorzy książki „Niebezpieczne związki Sławomira Petelickiego”, zwracają uwagę na to, przeciwko komu pracował wywiad PRL w latach 70. i 80.

Bejrut 1990 i narodziny GROM-u

Bezpośrednim impulsem był zamach w Bejrucie. 30 marca 1990 roku terroryści postrzelili tam dwoje Polaków w odwecie za to, że Polska pomagała w przerzucie Żydów emigrujących z ZSRR do Izraela, czyli w operacji „Most”. Zaraz potem grupy działające w Libanie zapowiedziały kolejne ataki na Polaków, a państwo nie miało formacji zdolnej do działania poza granicami kraju.

Koncepcja trafiła do ministra spraw wewnętrznych Krzysztofa Kozłowskiego z rządu Tadeusza Mazowieckiego. Wojciech Brochwicz, wówczas doradca ministra, a później wiceminister, wspominał, że Petelicki przygotowywał się do każdej rozmowy z przełożonymi z wyprzedzeniem. Na spotkanie z ministrem przynosił gotowy projekt decyzji na piśmie, żeby zgodę dało się podpisać od razu. Brochwicz pomógł też przejąć dla jednostki siedzibę w Rembertowie, po sowieckiej jednostce łączności, o którą zabiegało również Ministerstwo Obrony Narodowej.

13 lipca 1990 roku minister Kozłowski podpisał rozkaz o sformowaniu Jednostki Wojskowej 2305. Petelicki zapamiętał tę datę tak:

„13 lipca, też w piątek, minister Kozłowski podpisał rozkaz sformowania GROM-u. Pierwsza gotowa do działania grupa GROM-u liczyła trzynastu żołnierzy”.

Pierwszych dowódców sekcji wybierał osobiście. Kandydatów szukano wśród żołnierzy 6 Brygady Powietrznodesantowej, 1 Samodzielnego Batalionu Szturmowego z Lublińca, 56 Kompanii Specjalnej, policyjnych pododdziałów antyterrorystycznych i absolwentów szkół oficerskich. Płk Mariusz Piętka, jeden z pierwszych oficerów jednostki, opowiadał, że Petelicki zabrał jego raport o przeniesienie i sam zaniósł go do ministra, bo przeniesienie zwykłą drogą służbową zajęłoby zbyt dużo czasu. Werbownicy jeździli także do szkół oficerskich, co opisuje w swojej relacji Andrzej „Wódz” Kruczyński.

Przez pierwsze lata jednostka była tajna. Formalnie powołano ją w strukturze Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSW. Płk Piętka wspominał, że żołnierze stacjonujący na terenie tych jednostek przy ul. Podchorążych w Warszawie występowali pod legendą Żandarmerii Wojskowej. Pierwsze wzmianki prasowe pojawiły się dopiero w 1992 roku. Szybko dostała broń ze Stanów Zjednoczonych, a operatorów szkolili instruktorzy z amerykańskiej Delta Force i brytyjskiego SAS. W 1995 roku z inicjatywy Petelickiego jednostka przejęła tradycje Cichociemnych Spadochroniarzy Armii Krajowej, co zatwierdziła decyzja Ministra Obrony Narodowej z 4 sierpnia 1995 roku.

Kulisy tamtych miesięcy i charakter twórcy jednostki wspomina płk Wojciech Brochwicz, który pracował przy projekcie jako doradca ministra Kozłowskiego.

Haiti 1994 – pierwszy sprawdzian za oceanem

Pierwszą misją, która ujawniła GROM światu, była amerykańska operacja Uphold Democracy na Haiti. 17 października 1994 roku z Polski poleciało 51 żołnierzy jednostki. Dowodził nimi osobiście płk Petelicki, a z kontyngentem poleciał kapelan, ks. Andrzej Jakubiak.

Polacy działali w ramach Wielonarodowych Sił (Multinational Force – MNF), u boku amerykańskich sił specjalnych, i odpowiadali za ochronę najważniejszych gości. Wśród osób, których bezpieczeństwa pilnowali, byli:

• Boutros Boutros-Ghali – sekretarz generalny ONZ,
• Lakhdar Brahimi – specjalny wysłannik ONZ na Haiti,
• Anthony Lake – doradca prezydenta USA do spraw bezpieczeństwa narodowego,
• William Perry – sekretarz obrony Stanów Zjednoczonych.

Kontyngent wrócił do kraju 13 grudnia 1994 roku. Dla młodej jednostki był to zimny prysznic. Uczestnicy misji przyznawali później, że brakowało im sprzętu zespołowego i własnego rozpoznania, a Amerykanie pokazali, jak wygląda prawdziwa misja od środka. Za dowodzenie kontyngentem Petelicki otrzymał wysokie odznaczenie amerykańskie. W wykazie jego orderów figurują Legia Zasługi (Legion of Merit) w stopniu oficera oraz Medal Pochwalny Sił Lądowych USA (Army Commendation Medal).

◆ POLECANE PRODUKTYTANIAKSIAZKA.PL

Naval

Lider w stylu GROM

58.99 PLN

Kacper Śledziński

Cichociemni. Elita polskiej dywersji

52.99 PLN

Dwa odejścia – 1995 i 1999

19 grudnia 1995 roku Petelicki został odwołany ze stanowiska, a dwa dni później przekazał dowodzenie płk. Marianowi Sowińskiemu. Decyzji nie uzasadniono publicznie. Od 14 maja do 13 czerwca 1996 roku był pełnomocnikiem premiera Włodzimierza Cimoszewicza do spraw walki z przestępczością zorganizowaną.

Z tego okresu pochodzi częsty błąd w biografiach generała. Operację „Little Flower”, czyli zatrzymanie serbskiego zbrodniarza wojennego Slavka Dokmanovicia 27 czerwca 1997 roku, przeprowadzili operatorzy GROM-u pod dowództwem Sowińskiego. Petelicki był wtedy poza jednostką. Przebieg akcji opisaliśmy wśród najbardziej znanych akcji GROM-u.

7 grudnia 1997 roku Petelicki wrócił na stanowisko dowódcy. 15 sierpnia 1998 roku, w Święto Wojska Polskiego, prezydent Aleksander Kwaśniewski mianował go generałem brygady. Druga kadencja skończyła się po niespełna dwóch latach i znacznie głośniej niż pierwsza.

Po mundurze – biznes, fundacja i ostra krytyka władz

Po odejściu z wojska pobierał generalską emeryturę MSW i szybko odnalazł się w sektorze prywatnym. Jego aktywność po 1999 roku obejmowała:

• doradztwo – od 2001 roku pracował w polskim oddziale Ernst & Young, a później prowadził własną firmę doradczą,
• rady nadzorcze – do lipca 2007 roku w Biotonie, do 2009 roku w Pol-Aqua,
• publicystykę – jego artykuł „Gra o najwyższą stawkę. Czego liderzy biznesu mogą nauczyć się od komandosów GROM-u” wyróżniono jako najlepszy tekst „Harvard Business Review Polska” z lat 2003–2006,
• pomoc weteranom – był pomysłodawcą założonej w 1997 roku Fundacji Byłych Żołnierzy Jednostek Specjalnych G.R.O.M.

W 2000 roku czytelnicy miesięcznika „Gentleman” wybrali go Gentlemanem Roku. Równolegle stał się jednym z najostrzejszych komentatorów spraw bezpieczeństwa. 11 marca 2010 roku w debacie telewizyjnej zapytany o kompetencje gen. Romana Polki do dowodzenia GROM-em, odpowiedział: „żadnych”. Roman Polko wytoczył mu za te słowa proces o naruszenie dóbr osobistych, którego śmierć Petelickiego nie pozwoliła rozstrzygnąć.

Po katastrofie smoleńskiej wszedł do Zespołu Ekspertów Niezależnych, który przygotował raport „Dlaczego musiało dojść do Katastrofy Smoleńskiej”. W kwietniu 2011 roku twierdził, że politycy Platformy Obywatelskiej dostali tuż po katastrofie SMS z instrukcją: „Katastrofę spowodowali piloci, którzy zeszli we mgle poniżej 100 metrów. Do ustalenia pozostaje, kto ich do tego skłonił”. Rzecznik rządu Paweł Graś nazwał te oskarżenia „kompletnymi bredniami”. Minister obrony Bogdan Klich mówił z kolei publicznie, że generał „systematycznie dezinformuje”.

Śmierć 16 czerwca 2012 i śledztwo

W sobotę 16 czerwca 2012 roku ciało generała znalazła żona w garażu podziemnym budynku na warszawskim Mokotowie. Z ustaleń śledczych opisanych przez „Rzeczpospolitą” wynika taki przebieg:

• 15:16 – generał zjeżdża do garażu,
• 15:33 – kamera rejestruje pod samochodem żony plamę krwi,
• 15:54 – żona wjeżdża do garażu po raz pierwszy i niczego nie zauważa,
• 18:05 – po powrocie odnajduje ciało.

Generał zginął od strzału z własnego pistoletu. Sekcja zwłok potwierdziła ranę wlotową i wylotową głowy i nie wykazała innych obrażeń. Listu pożegnalnego nie znaleziono.

W czerwcu 2013 roku Prokuratura Okręgowa w Warszawie umorzyła śledztwo. Według opinii biegłych „śledczy prowadzący sprawę nie stwierdzili cech przestępstwa. Jednocześnie z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że samobójcza śmierć w dniu 16 czerwca 2012 r. nie była szczegółowo zaplanowana”. Biegli uznali, że generał przechodził kryzys psychiczny związany z trudną sytuacją zawodową, finansową i publiczną. Śledczy odnotowali, że po krytyce rządu przestał być zapraszany do mediów i nie miał już zajęcia równie ciekawego jak wcześniej.

W śledztwie bliscy zeznawali, że nie widzieli u niego niepokojących zmian. We wrześniu 2012 roku, w wywiadzie dla TVP, żona przyznała jednak, że dopiero z perspektywy dostrzega w ostatnich miesiącach apatię i wycofanie z codziennego życia rodziny. Mówiła, że mogło to być wypalenie zawodowe albo jakaś forma depresji, a on sam tłumaczył to starzeniem się.

Część środowiska wojskowego i dziennikarzy nie przyjęła wersji prokuratury. Sumliński i Budzyński podważają ją w swojej książce, a w 2020 roku „Wprost” zapytał prokuraturę, czy w sprawie coś się zmieniło, i nie dostał odpowiedzi. Nie ma informacji o wznowieniu postępowania.

Pogrzeb odbył się 26 czerwca 2012 roku. Mszę w Katedrze Polowej Wojska Polskiego koncelebrowali abp Sławoj Leszek Głódź i biskup polowy Józef Guzdek, a generała pochowano w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Minister obrony Tomasz Siemoniak mówił podczas uroczystości pogrzebowych: „Ludzie czynu nie lubią wielu słów. Ludzie czynu pozostawiają po sobie dzieła”.

Pamięć o twórcy GROM-u i 80. rocznica urodzin

Obchody 80. rocznicy urodzin przygotowała Fundacja GROM. Siła i Honor przy dofinansowaniu Ministerstwa Obrony Narodowej, a partnerami są m.in. JW GROM i Centrum Weterana Działań poza Granicami Państwa. 13 września 2026 roku o 13:00 w Katedrze Polowej Wojska Polskiego odprawiana jest msza, o 14:30 na Powązkach żołnierze i goście składają wieńce przy grobie generała, a o 15:30 w Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej otwierane są wystawy z prelekcjami.

13 września to dla rodziny data podwójna. W dniu jego urodzin Sławomir i Agnieszka Peteliccy wzięli ślub cywilny. Poznali się, gdy ona miała 20 lat, a on był już po pierwszym małżeństwie, i spędzili razem 23 lata. Agnieszka Petelicka, producentka filmowa, w 1996 roku została matką chrzestną sztandaru JW GROM. Generał miał troje dzieci, w tym syna Kacpra i córkę Emilię z drugiego małżeństwa.

Z inicjatywy wdowy 13 września 2013 roku, w 67. rocznicę urodzin, powstało Stowarzyszenie im. Generała Sławomira Petelickiego, którego pierwszym prezesem został płk Tadeusz Sapierzyński, dowódca GROM-u w latach 2004–2006. Od 2012 roku w Warszawie organizowany jest Rajd Pamięci Generała Petelickiego, a Paweł Kukiz zadedykował mu album „Siła i honor”, wydany we wrześniu 2012 roku.

O generale powstało kilka książek. Najważniejsze z nich to:

• „GROM. Siła i honor” – jedyny wywiad-rzeka z Petelickim, przeprowadzony przez Michała Komara (2010, wznowienie 2013),
• „Ostatni samuraj. Rozmowy o generale Petelickim” – rozmowy Anity Czupryn i Doroty Kowalskiej z ludźmi, którzy go znali (2013),
• „Droga wojownika” – biografia autorstwa Andrzeja Wojtasa (2013),
• „Niebezpieczne związki Sławomira Petelickiego” – krytyczna książka Wojciecha Sumlińskiego i Tomasza Budzyńskiego.

Sławomir Petelicki – najczęściej zadawane pytania

Źródła