JAS-39 Gripen – szwedzki myśliwiec nowej generacji

JAS-39 Gripen, często określany jako Gryf, to jeden z najbardziej zaawansowanych i wszechstronnych myśliwców na świecie, łączący wysoką wydajność z bezprecedensową elastycznością operacyjną. Wyprodukowany przez szwedzką firmę Saab, ten lekki myśliwiec wielozadaniowy jest symbolem nowoczesnych rozwiązań w lotnictwie wojskowym, ewoluując w 2025 roku do roli „cyfrowego wojownika”. Jego nazwa, JAS, to skrót od szwedzkich słów Jakt (myśliwski), Attack (szturmowy) i Spaning (rozpoznawczy), co doskonale oddaje jego uniwersalny charakter. Niniejszy artykuł przybliża jego rozwój, fundamentalne technologie oraz spektakularne sukcesy rynkowe odnotowane pod koniec 2025 roku.

Historia i filozofia projektu – geneza szwedzkiego myśliwca

Program budowy samolotu, który miał zastąpić starzejące się maszyny Saab 35 Draken i Saab 37 Viggen, rozpoczął się na przełomie lat 70. i 80. XX wieku. Szwedzkie siły powietrzne potrzebowały samolotu zdolnego sprostać unikalnym wyzwaniom doktryny obronnej „Bas 90”, zakładającej rozproszenie lotnictwa w razie ataku ZSRR. Fundamentalnym założeniem była zdolność do operowania z drogowych odcinków lotniskowych (DOL) o długości zaledwie 800 metrów i szerokości 17 metrów.

Wymagano również możliwości pełnej obsługi przez personel składający się z jednego technika i pięciu poborowych po minimalnym przeszkoleniu. Czas odtworzenia gotowości bojowej, czyli tankowania i uzbrojenia, określono na poniżej 10 minut, co czyniło Gripena „partyzantem” wśród myśliwców. Pierwszy prototyp wzniósł się w powietrze w 1988 roku, choć początki programu naznaczone były problemami ze sterowaniem Fly-By-Wire, co doprowadziło do wypadków w 1989 i 1993 roku.

Pierwsze wersje, Gripen A (jednomiejscowy) i B (dwumiejscowy), weszły do służby w szwedzkich siłach powietrznych w 1996 roku. Kolejnym krokiem rozwojowym były warianty C i D, które wprowadziły pełną kompatybilność ze standardami NATO, kolorowe wyświetlacze w kokpicie oraz sondę do tankowania w powietrzu. To właśnie te wersje stały się podstawą pierwszych sukcesów eksportowych Gripena w Czechach czy na Węgrzech.

FIG_01 // VISUAL_REF

JAS-39 Gripen E/F – nowa generacja w powietrzu

Najnowszym wcieleniem myśliwca jest Saab JAS-39 Gripen w wersji E (jednomiejscowej) i F (dwumiejscowej), często określany mianem Gripen NG (Next Generation). To nie jest zwykła modernizacja, a gruntownie przeprojektowana konstrukcja o zwiększonej masie startowej do 16 500 kg. Jedną z kluczowych zmian inżynieryjnych było przeniesienie podwozia głównego z kadłuba do skrzydeł, co uwolniło miejsce na zwiększenie wewnętrznych zbiorników paliwa aż o 40%.

Wprowadzone zmiany znacząco zwiększyły jego możliwości bojowe i zasięg operacyjny, eliminując jedną z głównych wad poprzedników. Do najważniejszych ulepszeń należy mocniejszy silnik General Electric F414G, generujący ciąg 98 kN. Pozwala on na lot z prędkością naddźwiękową bez użycia dopalacza (supercruise) w konfiguracji bojowej, co jest cechą unikalną w tej klasie maszyn.

Sercem Gripena E/F jest zaawansowana awionika oparta na architekturze DIMA, która oddziela systemy krytyczne dla lotu od systemów misji. Samolot wyposażono w nowoczesny radar z aktywnym skanowaniem elektronicznym (AESA) typu Raven ES-05. Dzięki montażowi anteny na obrotowej tarczy (swashplate), radar oferuje pole widzenia rzędu +/- 100 stopni, co umożliwia wykonywanie manewrów prostopadłych do celu przy ciągłym jego śledzeniu.

Dane techniczne i najważniejsze systemy

JAS-39 Gripen w wersji E wyróżnia się imponującymi parametrami, które łączą kompaktową budowę z potężnymi możliwościami walki elektronicznej. Jego konstrukcja wykorzystuje układ aerodynamiczny „kaczka” (delta-canard), gdzie przednie usterzenie służy również jako skuteczny hamulec aerodynamiczny.

• Napęd – jeden silnik turbowentylatorowy General Electric F414G o ciągu 98 kN z dopalaniem (wersje C/D używały Volvo RM12).
• Prędkość maksymalna – Mach 2 (ok. 2470 km/h) na dużej wysokości z możliwością supercruise.
• System WRE – zintegrowany pakiet walki elektronicznej Arexis wykorzystujący technologię azotku galu (GaN) do zagłuszania wrogich radarów.
• Pułap operacyjny – ponad 16 000 metrów.
• Sensory pasywne – system IRST Skyward-G do wykrywania celów (w tym stealth) na podstawie sygnatury cieplnej.
• Awionika – kokpit z panoramicznym wyświetlaczem dotykowym WAD i celownikiem nahełmowym Targo II.
• Liczba węzłów podwieszeń – 10 punktów do montażu uzbrojenia i dodatkowego wyposażenia.

Uzbrojenie – wszechstronność na polu walki

Jako samolot wielozadaniowy, Gripen może przenosić szeroki wachlarz uzbrojenia do misji powietrze-powietrze, powietrze-ziemia i zwalczania okrętów. Otwarta architektura systemów pozwala na łatwą integrację nowoczesnej amunicji z różnych krajów. Na stałe uzbrojenie w wersjach jednomiejscowych składa się działko Mauser BK-27 kalibru 27 mm.

Pod skrzydłami i kadłubem Gripen może przenosić między innymi pociski powietrze-powietrze dalekiego zasięgu Meteor. Pocisk ten, wyposażony w silnik strumieniowy ramjet, posiada ogromną „strefę śmierci” (No Escape Zone), co w połączeniu z radarem AESA daje Gripenowi przewagę nad wieloma cięższymi myśliwcami. Arsenał uzupełniają pociski krótkiego zasięgu (IRIS-T, AIM-9), bomby kierowane oraz potężne pociski przeciwokrętowe RBS-15F Mk3/4 i manewrujące pociski Taurus KEPD 350.

Chrzest bojowy i przełom roku 2025

Przez lata Gripen był uważany za maszynę czasu pokoju, jednak sytuacja ta zmieniła się dramatycznie 26 lipca 2025 roku. Podczas eskalacji konfliktu granicznego między Tajlandią a Kambodżą, myśliwce Gripen C/D Królewskich Tajskich Sił Powietrznych wykonały precyzyjne uderzenie na cele w rejonie O’Smach. Wykorzystując bomby kierowane, zniszczyły stanowiska wyrzutni BM-21 Grad, co stanowiło pierwsze historyczne użycie uzbrojenia bojowego przez ten typ samolotu i potwierdziło jego skuteczność w realnym konflikcie.

Rok 2025 przyniósł również bezprecedensowe sukcesy eksportowe, przełamując hegemonię amerykańskich konstrukcji. W listopadzie Kolumbia sfinalizowała kontrakt o wartości 3,1 mld EUR na zakup 17 maszyn w wersji E/F, wybierając szwedzką ofertę zamiast francuskich Rafale. Decyzja ta była podyktowana nie tylko niższymi kosztami, ale także ofertą współpracy technologicznej.

Porównanie z konkurencją – dlaczego Gripen jest wyjątkowy?

W porównaniu do innych myśliwców generacji 4.5, takich jak Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale czy F-16 Block 70/72, JAS-39 Gripen wyróżnia się przede wszystkim filozofią projektową. Jego największym atutem jest wyjątkowo korzystny stosunek możliwości bojowych do kosztów zakupu i utrzymania. Szacuje się, że Gripen C/D ma jeden z najniższych kosztów godziny lotu w swojej klasie (ok. 4-6 tys. USD), co czyni go atrakcyjną opcją dla państw z ograniczonym budżetem obronnym.

Chociaż jego udźwig uzbrojenia jest mniejszy niż w przypadku cięższych myśliwców dwusilnikowych, nadrabia to zaawansowaną, sieciocentryczną awioniką i elastycznością operacyjną. W przeciwieństwie do amerykańskiego F-35, Gripen nie polega na fizycznej technologii stealth, lecz na zaawansowanym systemie walki elektronicznej Arexis. Pozwala to na uniknięcie drogiej infrastruktury naziemnej i skomplikowanej logistyki, co jest kluczowe w doktrynie rozproszonego pola walki.

JAS-39 Gripen dla Polski i Ukrainy – historia i nowe perspektywy

Temat zakupu JAS-39 Gripen dla Polski pojawiał się wielokrotnie, zwłaszcza podczas przetargu stulecia, w którym ostatecznie wygrał F-16. Mimo to szwedzka oferta pozostaje istotnym punktem odniesienia w debatach, a zwolennicy wskazują na niskie koszty eksploatacji i zdolność do operowania z drogowych odcinków lotniskowych. Choć Polska postawiła na F-16 i F-35, Gripen znalazł innego strategicznego partnera w regionie.

Prawdziwym przełomem okazał się list intencyjny podpisany 22 października 2025 roku przez Ukrainę. Kijów wyraził chęć pozyskania od 100 do 150 myśliwców Gripen E, co ma być sfinansowane m.in. z zamrożonych rosyjskich aktywów. Ukraina potrzebuje myśliwca zdolnego przetrwać w warunkach ciągłego zagrożenia atakiem rakietowym na bazy, a szwedzka doktryna rozproszenia idealnie wpisuje się w te wymagania wojenne.

Użytkownicy i udział w operacjach międzynarodowych

Oprócz Szwecji, która zamówiła 60 egzemplarzy wersji E, myśliwce Gripen służą w siłach powietrznych Czech, Węgier, Republiki Południowej Afryki i Tajlandii. Brazylia stała się strategicznym partnerem programu, zamawiając wersję E/F i ustanawiając lokalną linię produkcyjną, co uniezależnia ją od dostaw zewnętrznych. Tajlandia, po sukcesach bojowych w 2025 roku, zdecydowała się na dokupienie kolejnych 4 maszyn najnowszej generacji.

Gripeny brały udział w międzynarodowych operacjach, takich jak misja NATO nad Libią w 2011 roku, gdzie pełniły rolę rozpoznawczą. Regularnie uczestniczą też w ćwiczeniach sojuszniczych, w tym w słynnym „Red Flag” na Alasce. W 2006 roku szwedzkie Gripeny A, symulując siły agresora, osiągnęły tam spektakularne wyniki, wielokrotnie „zestrzeliwując” cięższe myśliwce F-15 i F-16 bez strat własnych.

Przyszłość programu Gripen

Saab stale rozwija platformę Gripen, aby zapewnić jej konkurencyjność w nadchodzących dekadach. Prace koncentrują się na dalszym udoskonalaniu oprogramowania oraz integracji sztucznej inteligencji o kryptonimie „Centaur”. Ma ona wspomagać pilota w klasyfikacji zagrożeń i automatycznym doborze technik zagłuszania w czasie rzeczywistym.

Kluczowym kierunkiem rozwoju jest również zdolność do współpracy z systemami bezzałogowymi (Manned-Unmanned Teaming), gdzie Gripen pełniłby rolę lidera dla rojów dronów bojowych. Dzięki modułowej konstrukcji i otwartej architekturze, ten nowoczesny szwedzki myśliwiec jest gotowy na implementację przyszłych technologii, co gwarantuje mu długą żywotność i możliwość adaptacji do zmieniających się zagrożeń aż do lat 60. XXI wieku.

JAS-39 Gripen – najczęściej zadawane pytania