Kim był Pol Pot – historia dyktatury Czerwonych Khmerów i Saloth Sara

Pol Pot, właściwie Saloth Sar, był przywódcą Komunistycznej Partii Kampuczy (CPK), znanej jako Czerwoni Khmerzy – ekstremistycznego ruchu komunistycznego, który przejął władzę w Kambodży 17 kwietnia 1975 roku. Jego reżim, znany jako Demokratyczna Kampucza, dążył do przekształcenia kraju w agrarną utopię, co doprowadziło do jednego z najstraszliwszych ludobójstw w XX wieku. Władza nie była sprawowana przez widzialnego przywódcę, lecz przez abstrakcyjną „Organizację” – Angkar, co czyniło terror bezosobowym i nieuchronnym. W okresie jego rządów, trwających do 7 stycznia 1979 roku, w wyniku egzekucji, głodu, wycieńczenia i chorób zginęło od 1,5 do 2,2 miliona ludzi, co stanowiło od jednej czwartej do nawet jednej trzeciej populacji. Tragedia ta, ze względu na masowe mordy Khmerów na Khmerach, zyskała miano „autoludobójstwa” oraz „klasobójstwa” – systematycznej eliminacji całych warstw społecznych.

Droga do władzy – od Saloth Sara do Pol Pota

Zanim świat poznał go jako Pol Pota (jeden z wielu pseudonimów, obok „Brata Numer 1” czy „87”), był znany jako Saloth Sâr. Urodził się we wsi Prek Sbauv w prowincji Kampong Thom; data urodzenia jest sporna – francuskie akta podają 1928 rok, biografowie wskazują na 1925. Wbrew późniejszej propagandzie, pochodził z zamożnej rodziny rolniczej, mającej koneksje z dworem królewskim. Uczęszczał do szkoły w Phnom Penh, a w 1949 roku wyjechał na stypendium do Paryża, gdzie studiował w École française de radioélectricité. Studiów tych jednak nigdy nie ukończył, szybko porzucając naukę na rzecz polityki. To właśnie we Francji wstąpił do Francuskiej Partii Komunistycznej (PCF) oraz do tajnego „Koła Marksistowskiego” (Cercle Marxiste), gdzie poznał przyszłych architektów ludobójstwa, jak Ieng Sary i Son Sen.

Ukształtowana w Paryżu ideologia była toksyczną hybrydą. Łączyła maoistowską ideę rewolucji opartej na chłopstwie z radykalną interpretacją filozofii Rousseau – ideą „szlachetnego dzikusa” (czystego chłopa) korumpowanego przez cywilizację (miasta). Trzecim filarem był skrajny khmerski etnonacjonalizm i rasizm. Paradoksalnie, antyintelektualny reżim, który za cel postawił sobie eksterminację wykształconych, został wymyślony i był zarządzany przez elitarną, wykształconą na Zachodzie grupę intelektualistów.

Po utracie stypendium i powrocie do Kambodży w 1953 roku, Sar zaangażował się w działalność podziemną. W 1960 roku był współzałożycielem Komunistycznej Partii Kampuczy (CPK), a w 1963 roku został jej Sekretarzem Generalnym po tajemniczym zniknięciu Tou Samoutha. W obliczu represji ze strony księcia Sihanouka (który nadał im nazwę „Czerwoni Khmerzy”), Pol Pot i kierownictwo partii uciekli na wieś, rozpoczynając w 1968 roku zbrojne powstanie.

Sytuacja zmieniła się diametralnie po 1970 roku, gdy pucz generała Lon Nola obalił Sihanouka i pogrążył kraj w wojnie domowej (1970–1975). Jednocześnie Stany Zjednoczone, prowadzące wojnę w Wietnamie, rozszerzyły operacje na Kambodżę. W latach 1969–1973 USA przeprowadziły zmasowane bombardowania (operacje Menu i Freedom Deal), które zabiły od 40 000 do 150 000 kambodżańskich chłopów i zniszczyły wiejską infrastrukturę. Chaos ten wywołał falę 2 milionów uchodźców do miast, a populacja Phnom Penh wzrosła z 600 tys. do 2 milionów. Dewastacja wsi spowodowana amerykańskimi nalotami stała się głównym i najskuteczniejszym narzędziem rekrutacyjnym Pol Pota.

FIG_01 // VISUAL_REF

Rewolucja Czerwonych Khmerów i początek terroru

17 kwietnia 1975 roku siły Czerwonych Khmerów wkroczyły do Phnom Penh, którego populacja spuchła do 2 milionów uchodźców. Początkowa radość mieszkańców trwała zaledwie kilka godzin. Niemal natychmiast ogłoszono początek Roku Zerowego i wydano rozkaz natychmiastowej, totalnej ewakuacji miasta. Rozkaz dotyczył wszystkich – żołnierze opróżniali nawet szpitale, zmuszając pacjentów, rannych i umierających do wyjścia na ulice. W trakcie tego marszu śmierci z wycieńczenia lub egzekucji zginęło około 20 000 osób. Obcokrajowców, którzy schronili się w ambasadzie francuskiej, wydalono do Tajlandii, a Kambodża została odcięta od świata.

Celem tej drastycznej akcji była całkowita dekonstrukcja społeczeństwa i stworzenie od podstaw nowej, wiejskiej komuny. Rządy Czerwonych Khmerów zakładały likwidację własności prywatnej, pieniądza, handlu, religii oraz edukacji. Dążono nawet do wyeliminowania podstawowej struktury rodziny – zakazano wspólnych posiłków, a dzieci indoktrynowano, by całą lojalność przeniosły na Angkar. Jednostka została całkowicie podporządkowana kolektywowi, a jakikolwiek przejaw indywidualizmu był karany śmiercią.

Rządy Pol Pota – ideologia i mechanizmy ludobójstwa

Krwawe rządy Pol Pota opierały się na paranoicznej ideologii łączącej skrajną wersję maoizmu z khmerskim nacjonalizmem i dążeniem do całkowitej autarkii. Społeczeństwo podzielono na dwie kategorie: „starych ludzi” (chłopów z terenów kontrolowanych wcześniej, którym ufano) oraz „nowych ludzi” (wypędzonych z miast). „Nowi ludzie” byli traktowani jak niewolnicy i stanowili pierwszorzędny cel eksterminacji. Nowo utworzone państwo, Demokratyczna Kampucza, miało być czyste etnicznie i klasowo, co stało się uzasadnieniem dla masowych czystek.

Więzienie Tuol Sleng (S-21) – biurokracja terroru

Symbolem terroru stało się Więzienie Bezpieczeństwa 21 (S-21), znane jako Tuol Sleng, umieszczone w byłej szkole średniej w Phnom Penh. Było to jedno z blisko 190 centrów przesłuchań. S-21 nie służyło do przetrzymywania zwykłych „wrogów klasowych”, lecz było centrum tortur przeznaczonym do wewnętrznych czystek – eliminacji kadr partyjnych Czerwonych Khmerów, żołnierzy i urzędników oskarżonych o zdradę, a także ich rodzin. Przez jego mury przeszło od 14 000 do 17 000 więźniów; przeżyło zaledwie kilkanaście osób.

Pod nadzorem komendanta Kaing Guek Eav (Towarzysza Ducha), celem S-21 było produkowanie zeznań na potrzeby paranoicznego systemu Pol Pota. Systematyczne tortury (m.in. porażenia prądem i podtapianie) wymuszały absurdalne przyznania się do bycia agentem CIA lub Wietnamu. Reżim prowadził skrupulatną dokumentację terroru, fotografując każdego więźnia i archiwizując jego zeznania.

Pola śmierci – Choeung Ek i ludobójstwo

Termin pola śmierci (Killing Fields), ukuty przez ocalałego Ditha Prana, odnosi się do setek miejsc masowych egzekucji. Więźniowie z S-21 byli wywożeni na egzekucje m.in. do Choeung Ek, gdzie odkryto masowe groby zawierające 8 895 ciał. Egzekucje przeprowadzano brutalnie, oszczędzając amunicję – ofiary zabijano przy użyciu motyk, drewnianych pałek i bagnetów. Z głośników puszczano głośną muzykę rewolucyjną, aby zagłuszyć krzyki.

W Choeung Ek do dziś stoi tzw. „Drzewo Chankiri”, o którego pień strażnicy systematycznie rozbijali głowy niemowląt i małych dzieci, aby „powstrzymać je przed dorośnięciem i pomszczeniem śmierci rodziców”.

Kategorie ofiar – „nowi ludzie” i ludobójstwo Czamów

Główne cele eksterminacji reżimu Pol Pota można podzielić na kilka kategorii:

• Intelektualiści i osoby wykształcone - za wrogów uznawano lekarzy, prawników, nauczycieli, inżynierów; z ok. 270 lekarzy przeżyło zaledwie 40. Wyrokiem śmierci mogło być noszenie okularów lub znajomość języka obcego.
• Mniejszości etniczne i religijne - szczególnie prześladowano Wietnamczyków oraz mnichów buddyjskich.
• Ludobójstwo Czamów (Cham) - muzułmańska mniejszość Czamów stała się celem „ludobójstwa wewnątrz ludobójstwa”. Byli oni celem systematycznej eksterminacji nie z powodu tego, co robili, ale kim byli. Zmuszano ich do jedzenia wieprzowiny, palono Korany, a meczety zamieniano na chlewnie. Szacuje się, że zamordowano od 50% do 80% całej populacji Czamów.
• „Nowi ludzie” - czyli dawni mieszkańcy miast, którzy byli zmuszani do pracy ponad siły i traktowani z wyjątkową brutalnością przez „starych ludzi”.
• Podejrzani o nielojalność - system opierał się na wszechobecnej podejrzliwości; nawet najdrobniejsze przewinienie mogło skończyć się oskarżeniem o zdradę i egzekucją, często wraz z całą rodziną.

Szacuje się, że w wyniku egzekucji, głodu, chorób i wycieńczenia podczas zaledwie czterech lat jego dyktatury zginęło od 1,7 do 2,2 miliona ludzi, co stanowiło blisko jedną czwartą populacji kraju.

Upadek reżimu i ostatnie lata dyktatora

Koniec dyktatury nastąpił w wyniku konfliktu z sąsiednim Wietnamem. Paranoja Pol Pota na punkcie rzekomej wietnamskiej infiltracji doprowadziła do dwóch fatalnych decyzji. Po pierwsze, rozpoczął brutalne czystki we wschodniej strefie kraju, co zmusiło wielu kadr (w tym przyszłego premiera Hun Sena) do ucieczki do Wietnamu. Po drugie, armia Czerwonych Khmerów przeprowadzała liczne ataki graniczne. Bezpośrednim katalizatorem inwazji stała się masakra w Ba Chúc w kwietniu 1978 roku, gdzie siły Pol Pota systematycznie zamordowały 3 157 wietnamskich cywilów.

W odpowiedzi, 25 grudnia 1978 roku wojska wietnamskie rozpoczęły pełnoskalową inwazję, wspierane przez kambodżańskich uciekinierów. 7 stycznia 1979 roku zajęły Phnom Penh, obalając reżim. Pol Pot wraz z niedobitkami swoich oddziałów zbiegł do dżungli przy granicy z Tajlandią, gdzie przez kolejne lata prowadził wojnę partyzancką. W geście zimnowojennej polityki, koalicja Czerwonych Khmerów zachowała miejsce Kambodży w ONZ, otrzymując wsparcie m.in. od Chin oraz (pośrednio) od USA i Wielkiej Brytanii, które postrzegały ich jako przeciwwagę dla sojuszu Wietnamu i ZSRR.

Pol Pot nigdy nie stanął przed sądem za swoje zbrodnie. Jego wpływy malały, a ruch upadł od środka. W 1997 roku, w wyniku wewnętrznych walk, został aresztowany przez własnych towarzyszy na czele z Ta Mokiem („Rzeźnikiem”). Podczas pokazowego procesu Pol Pot nie został osądzony za ludobójstwo, lecz za zdradę i zamordowanie towarzysza Son Sena, za co skazano go na dożywotni areszt domowy. Zmarł w niejasnych okolicznościach 15 kwietnia 1998 roku, prawdopodobnie na atak serca, choć podejrzewa się samobójstwo lub morderstwo. Jego ciało zostało skremowane na stosie starych opon samochodowych i śmieci.

Pol Pot i dyktatura Czerwonych Khmerów – najczęściej zadawane pytania