Operacja most – tajemnice jednej z największych akcji wywiadowczych II wojny światowej

Operacja Most III, znana pod brytyjskim kryptonimem Wildhorn III, to jedna z najbardziej spektakularnych i kluczowych akcji wywiadowczych Polskiego Państwa Podziemnego podczas II wojny światowej. Przeprowadzona w nocy z 25 na 26 lipca 1944 roku, miała na celu dostarczenie aliantom bezcennych części oraz dokumentacji technicznej niemieckiej rakiety balistycznej V-2, uznawanej za jedną z Wunderwaffe Hitlera. Sukces tej misji, stanowiący triumf polsko-brytyjskiej współpracy wojskowej, był efektem niezwykłej odwagi żołnierzy Armii Krajowej, geniuszu polskich naukowców oraz brawury alianckich lotników.

Geneza operacji - wyścig o tajemnicę V-2

Początkowo łączność między Rządem RP na uchodźstwie a Polskim Państwem Podziemnym opierała się na niepewnych szlakach lądowych. Już w 1940 roku gen. Stefan Rowecki „Grot” meldował, że kanały te nie gwarantują bezpieczeństwa. Przełomem stało się opanowanie przez aliantów południowych Włoch w latach 1943–1944, co otworzyło nowy korytarz powietrzny. Zdobycie baz lotniczych, jak Campo Casale koło Brindisi, umożliwiło ewolucję od jednokierunkowych zrzutów do skomplikowanych operacji lądowania i startu z okupowanego terytorium.

Od 1943 roku wywiad Armii Krajowej intensywnie śledził niemieckie prace nad nową, tajną bronią. Początkowo informacje dotyczyły ośrodka badawczego w Peenemünde na wyspie Uznam. Po jego zbombardowaniu przez aliantów w nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 roku (operacja “Hydra”), co w dużej mierze było zasługą polskiego wywiadu, Niemcy przenieśli poligon doświadczalny. Wybór padł na ściśle tajny obiekt Artilleriezielfeld-Blizna w lasach koło Dębicy. To właśnie tam wywiad AK skoncentrował swoje wysiłki, by zdobyć informacje o rakiecie V-2 (Aggregat A-4) – pierwszym w historii pocisku balistycznym, który osiągając prędkość do 5500 km/h na wysokości kilkudziesięciu kilometrów, był niemożliwy do zestrzelenia.

FIG_01 // VISUAL_REF

Zdobycie i analiza rakiety V-2 przez Polaków

Przełom nastąpił 20 maja 1944 roku, kiedy to w bagnistym starorzeczu Bugu w okolicach wsi Sarnaki i Klimczyce wbiła się niemal nienaruszona rakieta V-2. Żołnierze lokalnego oddziału AK pod dowództwem por. „Leśnego” błyskawicznie zabezpieczyli wrak, a aby odwrócić uwagę niemieckich poszukiwań, inny oddział sprowokował potyczkę w pobliskim lesie. Pod osłoną nocy rakietę wydobyto, rozmontowano i przetransportowano do Warszawy, działając pod ogromną presją czasu i ryzykiem dekonspiracji. To wydarzenie stało się fundamentem powodzenia całej operacji.

Rola polskich naukowców w rozpracowaniu V-2

Przechwycone części rakiety trafiły do tajnych laboratoriów w Warszawie, gdzie grupa wybitnych polskich naukowców podjęła się ich analizy. Wśród nich kluczowe role odegrali:

• Profesor Janusz Groszkowski - specjalista od radiotechniki, który zbadał system sterowania radiowego i żyroskopowy system naprowadzania.
• Profesor Marceli Struszyński - chemik, który przeanalizował skład paliwa rakietowego. Jego kluczowym odkryciem było zidentyfikowanie użycia nadtlenku wodoru o stężeniu 80% jako paliwa dla turbopompy.
• Inżynier Antoni Kocjan - genialny konstruktor lotniczy i szef Referatu Lotniczo-Pancernego w Biurze Studiów Przemysłowych Oddziału II KG AK. Nadzorował całość prac technicznych. Niestety, został aresztowany przez Gestapo 2 czerwca 1944 roku i zamordowany na Pawiaku 13 sierpnia 1944, nie doczekawszy finału operacji.

Ich praca pozwoliła na stworzenie szczegółowego, 30-stronicowego raportu pt. “Meldunek specjalny 1/R nr 242. Pociski rakietowe”. Te materiały, wraz z najważniejszymi częściami rakiety, miały niewyobrażalną wartość dla alianckiego wywiadu.

Operacje Most I i II - próby przed finałem

Przerzucenie tak cennego ładunku do Wielkiej Brytanii wymagało specjalnej operacji lotniczej. Operacja Most była w rzeczywistości serią trzech misji o kryptonimie Wildhorn, które stanowiły poligon doświadczalny przed finałową akcją.

Przebieg operacji Most III - dramatyczna noc na lądowisku „Motyl”

Finałowa akcja Most III była logistycznym i konspiracyjnym majstersztykiem, mającym podwójny cel: polityczny (dostarczenie do Polski kuriera Jana Nowaka-Jeziorańskiego z depeszami przed Powstaniem Warszawskim) i techniczny (ewakuacja części V-2). Jej powodzenie zależało od perfekcyjnej koordynacji działań setek ludzi na ziemi i załogi samolotu w powietrzu.

Kluczowe postacie operacji

Sukces operacji zależał od współpracy wielu osób. Dowództwo naziemne sprawował kpt. Władysław Kabat „Brzechwa”, a za przygotowanie lądowiska “Motyl” (położonego między wsiami Wał-Ruda i Zabawa) odpowiadał pchor. Zdzisław Baszak „Pirat”. Bezcenny ładunek z częściami V-2 przewoził kpt. Jerzy Chmielewski „Rafał”, który w ostatniej chwili zastąpił aresztowanego inż. Kocjana.

Ryzykowny lot i dramatyczny start

W nocy z 25 na 26 lipca 1944 roku z bazy w Brindisi wystartował samolot Douglas C-47 Dakota o numerze KG-477. Za sterami siedzieli Nowozelandczyk F/Lt Stanley G. Culliford oraz Polak, kpt. Kazimierz Szrajer. O godzinie 00:23, po kilkugodzinnym locie nad terytorium wroga, załoga zdołała odnaleźć lądowisko „Motyl” i bezpiecznie posadzić maszynę.

Po błyskawicznym załadunku cennej przesyłki V-2 oraz pasażerów (m.in. polityków Tomasza Arciszewskiego i Józefa Retingera), doszło do dramatycznych chwil. Koła ciężkiego samolotu ugrzęzły w podmokłym gruncie. Mimo kilku prób, pilot nie był w stanie poderwać maszyny. W akcie desperacji uczestniczący w akcji partyzanci zaczęli własnymi rękami i łopatami odkopywać koła, a z rozebranego wozu przyniesiono deski, by podłożyć je pod koła i stworzyć prowizoryczny pas startowy.

Dzięki ich heroizmowi, po 65 minutach spędzonych na ziemi, przy czwartej próbie, Dakota w ostatniej chwili zdołała wzbić się w powietrze. Problemy na tym się nie skończyły – uszkodzeniu uległa hydraulika podwozia, którą załoga prowizorycznie naprawiła, wlewając do systemu… herbatę ze swoich termosów.

Strategiczne znaczenie i skutki operacji Most III

Sukces Operacji Most III był ogromnym ciosem dla III Rzeszy i jednym z największych triumfów wywiadowczych II wojny światowej. Dostarczone 28 lipca 1944 do Londynu materiały pozwoliły aliantom:

• Zrozumieć technologię V-2 - brytyjscy naukowcy, bazując na polskich analizach, mogli w pełni poznać zasadę działania i możliwości niemieckiej rakiety.
• Zmienić strategię obrony - najważniejszym wnioskiem było druzgocące potwierdzenie, że przed V-2 nie ma skutecznej obrony w locie. Uchroniło to aliantów przed marnowaniem zasobów na bezcelowe próby jej zestrzelenia.
• Opracować jedyną skuteczną taktykę - cały wysiłek skoncentrowano na działaniach wyprzedzających: identyfikacji i niszczeniu mobilnych wyrzutni V-2, zanim zdążyły odpalić pociski.

Pierwsze bojowe rakiety V-2 spadły na Londyn 8 września 1944 roku. Dane dostarczone przez Polaków dały aliantom kluczowe 43 dni na przygotowanie i wdrożenie nowej, ofensywnej strategii. Akcja ta bez wątpienia ocaliła życie tysięcy mieszkańców Londynu, co upamiętnia napis na pomniku w Wał-Rudzie: “Oni ocalili Londyn”.

FIG_02 // VISUAL_REF

Dziedzictwo i pamięć o najbardziej brawurowej akcji wywiadu AK

Operacja Most III pozostaje symbolem niezwykłej skuteczności Polskiego Państwa Podziemnego. Pamięć o niej jest kultywowana w miejscach takich jak teren dawnego lądowiska “Motyl”, gdzie w Wał-Rudzie znajduje się pomnik. W lipcu 2024 roku, w 80. rocznicę wydarzeń, w pobliskiej Zabawie otwarto nowoczesne Muzeum-Hangar, prezentujące fragmenty V-2 i samolotu Dakota. Coroczne uroczystości z udziałem władz państwowych, wojska i grup rekonstrukcyjnych świadczą o trwałym miejscu operacji we współczesnej tożsamości narodowej, symbolizując polski wkład w zwycięstwo aliantów, geniusz inżynieryjny i niezłomne bohaterstwo.

Operacja Most - najczęściej zadawane pytania