Operacja Samum – spektakularna misja polskiego wywiadu

Operacja Samum to jedna z najbardziej spektakularnych i do niedawna owianych tajemnicą misji w historii polskiego wywiadu. Przeprowadzona w październiku 1990 roku, polegała na brawurowej ewakuacji sześciu amerykańskich oficerów wywiadu (z Centralnej Agencji Wywiadowczej - CIA oraz Agencji Wywiadu Obronnego - DIA) z Iraku, tuż przed rozpoczęciem operacji Pustynna Burza. Był to nie tylko pokaz niezwykłych umiejętności polskich agentów, ale także kluczowy moment, który na nowo zdefiniował pozycję Polski na arenie międzynarodowej i bezpośrednio przyczynił się do powstania elitarnej jednostki wojskowej GROM.

Tło historyczne - dlaczego operacja była konieczna?

Wszystko zaczęło się 2 sierpnia 1990 roku, gdy wojska irackie pod wodzą Saddama Husajna zaatakowały i dokonały aneksji Kuwejtu. W odpowiedzi Stany Zjednoczone rozpoczęły budowę międzynarodowej koalicji i operację Pustynna Tarcza (Desert Shield), gromadząc siły w regionie. W Iraku utknęła grupa amerykańskich agentów, którzy zbierali informacje na temat irackiej armii i jej potencjału. Ich dekonspiracja w policyjnym państwie Saddama była tylko kwestią czasu, a schwytanie przez bezwzględny iracki wywiad Mukhabarat oznaczałoby tortury i pewną śmierć.

W obliczu śmiertelnego zagrożenia, Amerykanie zwrócili się o pomoc w ewakuacji do swoich tradycyjnych i najbliższych sojuszników, w tym Wielkiej Brytanii (MI6) i Francji (DGSE). Jednak oba kraje odmówiły, uznając misję za samobójczą i niemożliwą do przeprowadzenia. Wtedy, jako ostatnia deska ratunku, na scenie pojawiła się Polska – kraj świeżo po transformacji ustrojowej, z pierwszym niekomunistycznym premierem Tadeuszem Mazowieckim na czele. Polska desperacko chciała udowodnić swoją wartość jako wiarygodny partner dla Zachodu, a jednocześnie posiadała unikalny atut: wieloletnią, ugruntowaną obecność cywilną i gospodarczą w Iraku, będącą spuścizną po czasach PRL.

FIG_01 // VISUAL_REF

Przebieg misji - krok po kroku

Operacją, której nadano kryptonim Samum (oznaczający gorący, porywisty wiatr pustynny), dowodził z ramienia Urzędu Ochrony Państwa (UOP) ppłk Gromosław Czempiński. Plan był niezwykle zuchwały i opierał się na doskonałym kamuflażu, jaki dawały polskie firmy działające w Iraku, zwłaszcza Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego Polservice. Polacy od lat prowadzili w tym kraju liczne kontrakty budowlane, a ich pracownicy cieszyli się względną swobodą poruszania się. To właśnie ten fakt postanowiono wykorzystać.

Misja przebiegała w kilku etapach:

• Przygotowanie w terenie - Ppłk Czempiński, działając pod przykrywką biznesmena, udał się do Bagdadu, aby na miejscu ocenić ryzyko i przygotować logistykę operacji.
• Nawiązanie kontaktu - polscy agenci, działający jako pracownicy Polservice, musieli potajemnie odnaleźć i, używając specjalnych haseł rozpoznawczych, nawiązać kontakt z ukrywającymi się w różnych miejscach w Bagdadzie Amerykanami.
• Przygotowanie do ucieczki - amerykanom dostarczono precyzyjnie podrobione polskie paszporty i dokumenty. Przeszli oni krótkie szkolenie z podstawowych polskich zwrotów i zachowań, które miały uwiarygodnić ich jako grupę polskich inżynierów.
• Ewakuacja - najbardziej niebezpieczny etap. Amerykanie, wmieszani w grupę polskich pracowników, zostali przetransportowani w konwoju (głównie autobusem) z Bagdadu aż do granicy z Turcją w miejscowości Habur. Każdy z licznych irackich punktów kontrolnych na tej trasie stanowił śmiertelne zagrożenie.
• Przekroczenie granicy - dzięki zimnej krwi polskich oficerów, ich zdolnościom negocjacyjnym (czasem wspomaganym butelkami polskiej wódki) i doskonałemu przygotowaniu, cała grupa bezpiecznie przekroczyła granicę. Amerykanie zostali przekazani swoim rodakom po stronie tureckiej.

Kluczowe postacie i instytucje

Sukces Operacji Samum nie byłby możliwy bez zaangażowania kilku kluczowych osób i instytucji. Każda z nich odegrała fundamentalną rolę w powodzeniu tej niezwykle trudnej misji.

• Gromosław Czempiński - wówczas oficer UOP, były funkcjonariusz wywiadu PRL (Departament I MSW). Jego doświadczenie w pracy za granicą i zdolności planistyczne pozwoliły na koordynację działań między Warszawą, Bagdadem a Waszyngtonem.
• Andrzej Maronde - doświadczony oficer wywiadu działający bezpośrednio w Iraku. To on był na pierwszej linii, nawiązując kontakt z Amerykanami i kierując ich ewakuacją w terenie.
• Urząd Ochrony Państwa (UOP) - polska agencja wywiadowcza powstała w 1990 roku po rozwiązaniu SB. Operacja Samum była jej pierwszym wielkim sukcesem na arenie międzynarodowej, udowadniając profesjonalizm nowo tworzonych służb i symbolicznie odcinając się od przeszłości.
• Rząd Tadeusza Mazowieckiego - to premier Mazowiecki, w porozumieniu z m.in. ministrem spraw wewnętrznych Krzysztofem Kozłowskim, podjął ostateczną, niezwykle ryzykowną decyzję polityczną o przeprowadzeniu operacji.
• Pracownicy polskich firm w Iraku - cywile, inżynierowie i technicy, którzy (w większości nieświadomie) zapewniali idealny kamuflaż dla działań wywiadu. Ich obecność uwiarygodniła całą operację.

Konsekwencje i znaczenie operacji Samum

Pomyślne zakończenie misji miało dla Polski dalekosiężne i niezwykle pozytywne konsekwencje. Choć oficjalnie nikt tego nie przyznał w formie transakcji “coś za coś”, sukces operacji dał Polsce ogromny “dług wdzięczności” i bezcenny kapitał polityczny w Waszyngtonie. Rząd USA, w dowód wdzięczności, stał się głównym orędownikiem redukcji polskiego zadłużenia z czasów PRL. W efekcie, 15 marca 1991 roku Klub Paryski podjął bezprecedensową decyzję o anulowaniu 50% polskiego długu, co stanowiło gigantyczny zastrzyk finansowy (około 16,5 miliarda dolarów) dla młodej, walczącej z kryzysem demokracji.

Jednak to nie wszystko. Sukces operacji Samum był bezpośrednim impulsem do stworzenia Jednostki Wojskowej GROM. Amerykanie, pod wrażeniem profesjonalizmu Polaków, zaoferowali konkretną pomoc w sfinansowaniu, wyszkoleniu i wyposażeniu elitarnej jednostki specjalnej, której powstanie forsował późniejszy generał Sławomir Petelicki. Tym samym Operacja Samum stała się kamieniem węgielnym pod budowę jednej z najlepszych jednostek specjalnych na świecie i ugruntowała pozycję Polski jako strategicznego sojusznika USA, co znacznie przyspieszyło jej drogę do NATO, do którego Polska przystąpiła w 1999 roku.

Operacja Samum w kulturze - film i książka

Ta niesamowita historia stała się inspiracją dla twórców kultury. W 1999 roku Władysław Pasikowski wyreżyserował film fabularny Operacja Samum, w którym w rolach głównych wystąpili m.in. Marek Kondrat, Bogusław Linda i Olaf Lubaszenko. Choć film, jak to dzieło fabularne, zawiera wiele elementów fikcji, dobrze oddaje napięcie i stawkę, o jaką toczyła się gra.

Prawdziwe fakty dotyczące misji przez lata były objęte ścisłą tajemnicą państwową. Dopiero po latach na światło dzienne zaczęły wychodzić publikacje na ten temat. Powstała niejedna wartościowa książka, w tym te autorstwa samego Gromosława Czempińskiego czy współautorstwa Andrzeja Maronde, które rzucają nowe światło na kulisy tej brawurowej akcji polskiego wywiadu.

Operacja Samum - najczęściej zadawane pytania