Sayeret Matkal – izraelska jednostka specjalna, która odbiła zakładników w Entebbe

Sayeret Matkal, w polskiej transkrypcji Sajeret Matkal, to jednostka rozpoznawcza Sztabu Generalnego Sił Obronnych Izraela i najsłynniejsza izraelska jednostka specjalna. Powstała w 1957 roku, podlega wywiadowi wojskowemu i z założenia zajmuje się zdobywaniem informacji na terytorium przeciwnika. Świat poznał ją jednak z innej strony – jako formację, która odbiła pasażerów samolotu linii Sabena w 1972 roku i zakładników w Entebbe w 1976 roku. Poniżej opisujemy, skąd się wzięła, jak wygląda selekcja, które operacje przyniosły jej sławę, a które skończyły się klęską, i co robiła 7 października 2023 roku.

Czym jest Sajeret Matkal i komu podlega

Sajeret Matkal jest jednostką rozpoznania specjalnego, a dopiero w drugiej kolejności formacją szturmową. Jej podstawowa praca polega na przenikaniu w głąb terytorium przeciwnika i zdobywaniu informacji, których nie da się uzyskać z satelity ani z nasłuchu. Zadania stawia jej Sztab Generalny, a organizacyjnie należy do Amanu, czyli wywiadu wojskowego.

Najważniejsze dane o jednostce zebraliśmy w tabeli.

Liczebności jednostki Izrael nie podaje, podobnie jak nazwiska urzędującego dowódcy.

Sayeret czy Sajeret – skąd różne zapisy nazwy

Hebrajskie słowo sajeret oznacza jednostkę rozpoznawczą, a Matkal to skrót od nazwy Sztabu Generalnego. Zapis „Sayeret Matkal” pochodzi z angielskiego i dominuje w internecie, „Sajeret Matkal” odpowiada polskiej transkrypcji, a w starszych publikacjach spotkasz też formę „Sajjeret Matkal”. Wszystkie oznaczają tę samą formację.

Zadania – rozpoznanie, zakładnicy i operacje specjalne

Zakres zadań jednostki rozrastał się wraz z zagrożeniami. Dziś obejmuje cztery główne obszary:

• Rozpoznanie specjalne – skryte przenikanie na terytorium przeciwnika, obserwacja obiektów, zakładanie urządzeń nasłuchowych
• Odbijanie zakładników za granicą – od 1974 roku akcje na terenie Izraela należą do policyjnego Jamamu, a wojskowa jednostka odpowiada za te poza krajem
• Akcje bezpośrednie – uprowadzenia i zabójstwa dowódców wrogich organizacji, niszczenie wybranych obiektów
• Sprawdzanie nowej broni i taktyki – rozwiązania wypracowane w jednostce trafiały później do całego wojska, jak desant ze śmigłowców czy pistolet maszynowy Uzi ze składaną kolbą

Jednostka nie zastępuje przy tym służb wywiadowczych. Mosad i Szin Bet nie mają własnych pododdziałów szturmowych, więc w operacjach wymagających użycia siły to wywiad wskazuje cel, a wykonanie należy do żołnierzy.

FIG_01 // VISUAL_REF

Historia Sajeret Matkal – od tajnego oddziału wywiadu do symbolu

Jednostka powstała, by wypełnić lukę po rozwiązaniu pierwszej izraelskiej formacji komandosów. Przez ponad dwadzieścia lat państwo nie przyznawało się do jej istnienia, a jej akcje przypisywano w komunikatach „elitarnym spadochroniarzom”.

Awraham Arnan i początki w 1957 roku

W styczniu 1954 roku Jednostka 101, oddział komandosów Ariela Szarona, przestała istnieć jako samodzielna formacja – po fali krytyki wywołanej odwetowym atakiem na jordańską wioskę Kibija włączono ją do batalionu spadochroniarzy. Spadochroniarze prowadzili głośne rajdy odwetowe, a wojsku zabrakło małej formacji wyspecjalizowanej w skrytym rozpoznaniu na tyłach przeciwnika.

Trzy lata później major Awraham Arnan, dawny uczeń jesziwy i żołnierz Palmachu, przekonał Sztab Generalny do utworzenia jednostki wysyłanej za linie wroga po informacje. Pomysł poparli Dawid Ben Gurion i Icchak Rabin. Arnan chciał zebrać ludzi sprawnych fizycznie i wybitnie inteligentnych, dobieranych pojedynczo, z polecenia. Pierwszych żołnierzy uczyli tropienia beduińscy zwiadowcy.

Wzorem był brytyjski Special Air Service, od którego przejęto dewizę. Początkowo oddział był częścią jednej z jednostek wywiadu wojskowego, a po roku zaczął działać samodzielnie i dostawać zadania wprost ze Sztabu Generalnego. Rok wcześniej Izrael sformował pierwszą eskadrę śmigłowców i ta zbieżność okazała się ważna – śmigłowce pozwalały sięgać znacznie głębiej niż piesze patrole Jednostki 101.

Pierwsze operacje i wojna na wyczerpanie

Pierwszą akcję bojową jednostka wykonała w maju 1962 roku w Libanie, a pięć miesięcy później kolejną w Syrii. W następnych latach jej żołnierze zakładali na Synaju urządzenia podsłuchowe i ostrzegawcze, które śledziły ruchy egipskich wojsk. Paradoksalnie w samej wojnie sześciodniowej Sajeret Matkal nie wzięła udziału – jej operacje wymagały długich przygotowań, a wojna skończyła się zbyt szybko.

Do walki weszła w czasie wojny na wyczerpanie. 28 grudnia 1968 roku komandosi wylądowali śmigłowcami na lotnisku w Bejrucie i zniszczyli czternaście arabskich samolotów, nie zabijając nikogo. W lipcu 1969 roku razem z Szajetet 13 zaatakowali ufortyfikowaną Zieloną Wyspę u południowego wylotu Kanału Sueskiego.

Terroryzm lat 70. i nowa specjalność

Po 1967 roku palestyńskie organizacje zaczęły porywać samoloty i brać zakładników. Jednostka wywiadowcza musiała nauczyć się czegoś, czego nie uczył wtedy nikt – szturmu na samolot i budynek pełen cywilów. To w Sajeret Matkal powstały jedne z pierwszych na świecie procedur odbijania zakładników.

Wojna Jom Kipur w 1973 roku przyniosła kryzys. Sztab Generalny, zajęty walką na dwóch frontach, nie miał dla jednostki zadań, a jej oficerowie spierali się, czy czekać na zadanie o znaczeniu strategicznym, czy wejść do walki od razu, bez długiego planowania, jak zwykły pododdział komandosów. Wygrali zwolennicy drugiego rozwiązania i żołnierze jednostki wzięli między innymi udział w odbiciu góry Hermon z rąk syryjskich komandosów. Po wojnie kompania rezerwy przeznaczona do współpracy z lotnictwem dała początek osobnej jednostce – Szaldagowi.

Selekcja i szkolenie w Sajeret Matkal

Do jednostki trafiają poborowi, a nie doświadczeni żołnierze zawodowi – to jedna z największych różnic wobec zachodnich odpowiedników. Wojsko widzi niemal każdego osiemnastolatka w kraju i może skierować na selekcję najlepszych z całego rocznika.

Gibusz – kilka dni bez snu

Do lat 70. do jednostki nie można się było zgłosić. Kandydatów wskazywali dowódcy i sami żołnierze, na podstawie znajomości i poleceń. Później wprowadzono nabór ochotniczy i selekcję zwaną gibuszem. Odbywa się dwa razy w roku i trwa kilka dni, podczas których kandydaci prawie nie śpią, a ich zachowanie przez cały czas oceniają lekarze i psychologowie.

Warunkiem dopuszczenia jest najwyższa kategoria zdrowia, czyli profil medyczny 97, oraz wysokie wyniki testów kwalifikacyjnych przy poborze. W latach 90. ten model selekcji przejęły pozostałe izraelskie jednostki specjalne.

Jak wygląda szkolenie

Szkolenie trwa, zależnie od źródła, od półtora roku do blisko dwóch lat. Składa się z kilku etapów:

1. Szkolenie podstawowe – cztery miesiące w bazie brygady spadochronowej, według tego samego programu co spadochroniarze
2. Zaawansowane szkolenie piechoty – dwa miesiące już w jednostce
3. Kurs spadochronowy – trzy tygodnie
4. Kurs antyterrorystyczny – pięć tygodni w wojskowej szkole walki z terroryzmem
5. Dalekie rozpoznanie – najdłuższa część, poświęcona głównie nawigacji w terenie, także samotnej, co w izraelskim wojsku jest rzadkością
6. Kurs przetrwania w niewoli – dwa tygodnie, zaczynające się od upozorowanego porwania

Całość kończy marsz liczący ponad sto kilometrów, po którym żołnierz dostaje czerwony beret. W zamian za szkolenie podpisuje zobowiązanie do trzech dodatkowych lat służby ponad obowiązkowy okres.

Żołnierzom Sajeret Matkal nie wolno publicznie nosić odznaki jednostki. Skutek bywa odwrotny do zamierzonego – w Izraelu powszechnie wiadomo, że brak oznaki przy czerwonym berecie często wskazuje właśnie na „Jednostkę”.

Najsłynniejsze operacje Sajeret Matkal

Większość działań jednostki pozostaje tajna, a lista poniżej obejmuje tylko te, do których Izrael się przyznał albo które opisali ich uczestnicy.

Cztery z tych akcji ukształtowały legendę jednostki.

Sabena – komandosi w białych kombinezonach (1972)

8 maja 1972 roku czworo porywaczy z organizacji Czarny Wrzesień zmusiło do lądowania na lotnisku Lod samolot belgijskich linii Sabena, lecący z Brukseli do Tel Awiwu. Zażądali uwolnienia palestyńskich więźniów. Następnego dnia do Boeinga 707 podeszło szesnastu żołnierzy przebranych za mechaników, w białych kombinezonach. Dowodził nimi Ehud Barak, a w zespole był Binjamin Netanjahu.

Dwóch porywaczy zginęło, dwie porywaczki ujęto, a z dziewięćdziesięciorga pasażerów troje zostało rannych – jedna z kobiet zmarła później w szpitalu. Netanjahu został postrzelony w ramię przypadkowym strzałem kolegi z zespołu.

Wiosna Młodości – rajd na Bejrut (1973)

W nocy z 9 na 10 kwietnia 1973 roku komandosi dopłynęli łodziami pneumatycznymi do plaży w Bejrucie. Na plaży czekali agenci Mosadu z wynajętymi samochodami. Żołnierze byli przebrani za turystów, a kilku z nich, w tym dowodzący Barak, za kobiety.

W dwóch budynkach przy ulicy Verdun zabili trzech przywódców Organizacji Wyzwolenia Palestyny – Muhammada Jusufa an-Nadżdżara, Kamala Adwana i Kamala Nasira. Z mieszkania Adwana zabrali dokumenty, które pozwoliły rozbić siatkę Fatahu na terytoriach okupowanych. Rajd był częścią kampanii odwetowej po zamachu w Monachium, którą opisujemy w tekście o operacji Gniew Boży.

Entebbe – blisko cztery tysiące kilometrów od domu (1976)

27 czerwca 1976 roku porywacze z palestyńskiej i niemieckiej organizacji uprowadzili samolot Air France lecący z Tel Awiwu do Paryża i skierowali go do Ugandy. Zwolnili większość pasażerów, zatrzymując 106 osób, głównie Izraelczyków. W nocy z 3 na 4 lipca około stu izraelskich żołnierzy przyleciało na lotnisko w Entebbe czterema samolotami C-130 Hercules.

Grupa szturmowa Sajeret Matkal podjechała pod stary terminal czarnym mercedesem, który miał udawać samochód ugandyjskiego prezydenta Idiego Amina. Uwolniono 102 zakładników, a jedynym poległym izraelskim żołnierzem był dowódca jednostki, podpułkownik Jonatan Netanjahu. Troje zakładników zginęło podczas strzelaniny, a czwartą, przebywającą w szpitalu w Kampali, zamordowano później na rozkaz ugandyjskich władz. Szczegółowy przebieg akcji przedstawiamy w artykule o operacji Entebbe.

Polskojęzyczną opowieść o tej akcji przygotowało radio RMF FM w cyklu „Misja specjalna”:

Tunis – zabójstwo Abu Dżihada (1988)

16 kwietnia 1988 roku w Tunisie zginął Chalil al-Wazir, znany jako Abu Dżihad – współzałożyciel Fatahu i zastępca Jasira Arafata, który z Tunezji współkierował pierwszą intifadą. Komandosów przewiozły okręty rakietowe, plażę zabezpieczyli komandosi Szajetet 13, a pod dom dowieźli ich agenci Mosadu. Część żołnierzy znów była przebrana za cywilów. Jednostką dowodził wtedy Mosze Jaalon, późniejszy szef Sztabu Generalnego i minister obrony.

Izrael przez 24 lata nie przyznawał się do tej operacji. Dopiero w listopadzie 2012 roku cenzura wojskowa zezwoliła dziennikowi „Jedi’ot Acharonot” na publikację rozmowy z Nahumem Lewem, oficerem, który prowadził grupę szturmową.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA.PL

Dan Raviv

Szpiedzy Mossadu i tajne wojny Izraela

33.23 PLN

Dan Raviv — historia izraelskich służb specjalnych: Mossadu, Aman, Shin Bet. Tajne operacje od 1948 do współczesności.

Kup w TaniaKsiazka →

Porażki i straty – cena działania na granicy ryzyka

Lista niepowodzeń jednostki jest krótsza niż lista sukcesów, ale to one zmieniały jej zadania i procedury.

• Maalot, 15 maja 1974 – trzech terrorystów wzięło w szkole ponad stu zakładników, głównie uczniów; podczas szturmu Sajeret Matkal napastnicy zabili 25 osób, a blisko 70 ranili
• Hotel Savoy, 5–6 marca 1975 – w czasie odbijania zakładników w Tel Awiwie zginął pułkownik Uzi Jairi, były dowódca jednostki, który dołączył do szturmu, choć już w niej nie służył
• Ceelim, 5 listopada 1992 – podczas próby generalnej planu zabicia Saddama Husajna omyłkowo odpalono bojowe pociski rakietowe; zginęło pięciu żołnierzy jednostki
• Bir Nabala, 14 października 1994 – próba odbicia uprowadzonego przez Hamas żołnierza Nachszona Wachsmana skończyła się śmiercią zakładnika i dowódcy grupy szturmowej, kapitana Nira Poraza
• Dolina Bekaa, 19 sierpnia 2006 – kilka dni po zawieszeniu broni kończącym drugą wojnę libańską w starciu z Hezbollahem zginął podpułkownik Emmanuel Moreno

Najdalej idące skutki miała tragedia w Maalot. Uznano po niej, że odbijanie zakładników w kraju wymaga wyspecjalizowanej formacji policyjnej, i jeszcze w 1974 roku powołano Jamam. Sajeret Matkal zachowała odpowiedzialność za akcje za granicą.

Sprawa Emmanuela Moreno pokazuje z kolei skalę tajemnicy wokół jednostki. To jedyny izraelski żołnierz, którego zdjęć cenzura nie pozwala publikować także po śmierci.

Sajeret Matkal po 7 października 2023 roku

Rankiem 7 października 2023 roku żołnierze jednostki zostali poderwani do walki z napastnikami z Hamasu, którzy wdarli się do miejscowości wokół Strefy Gazy. Nie była to operacja specjalna, tylko obrona własnego terytorium prowadzona małymi zespołami, bez rozpoznania i jednolitego dowodzenia.

Kfar Aza i Beeri

Zespoły Sajeret Matkal walczyły między innymi w kibucach Kfar Aza i Beeri. W Kfar Aza około 10.30 zginęło czterech żołnierzy jednostki. Do Beeri komandosi dotarli około 13.30, po starciach na drodze numer 232, i walczyli tam razem z żołnierzami Szaldagu – obie jednostki weszły do kibucu z przeciwnych stron. Według doniesień prasowych jednostka straciła w tej wojnie co najmniej jedenastu ludzi, w większości właśnie pierwszego dnia.

Za porażkę z 7 października zapłacili stanowiskami także dawni dowódcy jednostki. Szefem Sztabu Generalnego był wówczas Herci Halewi, który kierował Sajeret Matkal na początku XXI wieku. Odszedł ze stanowiska w marcu 2025 roku.

Zakładnicy w Strefie Gazy

W wojnie w Gazie udane akcje odbicia żywych zakładników przeprowadzał przede wszystkim policyjny Jamam razem z Szin Betem – tak było w Rafah w lutym 2024 roku i w obozie Nusajrat w czerwcu 2024 roku. Najgłośniejsza próba przypisywana przez izraelskie media Sajeret Matkal zakończyła się niepowodzeniem. 8 grudnia 2023 roku w Chan Junus żołnierze próbowali uwolnić Sahara Barucha, uprowadzonego z Beeri. Dwóch z nich zostało ciężko rannych, a zakładnik zginął. Wojsko oświadczyło w styczniu 2024 roku, że nie potrafi ustalić, czy zabili go porywacze, czy izraelski ogień.

Część operacji z ostatnich lat przypisywano jednostce błędnie. Rajd na podziemną wytwórnię rakiet w syryjskim Masjaf z września 2024 roku wykonał Szaldag, co izraelskie wojsko potwierdziło w styczniu 2025 roku. O udziale Sajeret Matkal w wojnach z Iranem w 2025 i 2026 roku nie ma żadnych oficjalnych informacji.

Kto służył w Sajeret Matkal – premierzy, generałowie i szefowie służb

Mała jednostka wychowała nieproporcjonalnie dużą część izraelskiej elity. Trzech jej byłych żołnierzy zostało premierami – Ehud Barak, Binjamin Netanjahu i Naftali Bennett.

Barak trafił do jednostki w 1959 roku, dowodził nią w latach 1971–1973 i pozostaje jednym z najczęściej odznaczanych żołnierzy w historii Izraela. Później był szefem Sztabu Generalnego, a w 1999 roku objął urząd premiera. W jednostce służyli wszyscy trzej bracia Netanjahu – Jonatan zginął jako jej dowódca w Entebbe, Binjamin dowodził zespołem, a najmłodszy Iddo został lekarzem i pisarzem.

Z jednostki wywodzą się też ludzie, którzy później kierowali wojskiem i służbami:

• Mosze Jaalon – dowódca jednostki, potem szef Sztabu Generalnego i minister obrony
• Szaul Mofaz – zastępca dowódcy, potem szef Sztabu Generalnego i minister obrony
• Herci Halewi – dowódca jednostki, szef Sztabu Generalnego w latach 2023–2025
• Szlomi Binder – dowódca jednostki, od sierpnia 2024 roku szef Amanu
• Dani Jatom – zastępca dowódcy, w latach 1996–1998 szef Mosadu
• Awi Dichter i Nadaw Argaman – żołnierze jednostki, późniejsi szefowie Szin Betu
• Muki Betser – zastępca dowódcy grupy szturmowej w Entebbe, założyciel Szaldagu

Wbrew częstemu przekonaniu w Sajeret Matkal nigdy nie służył Ariel Szaron. Założył Jednostkę 101, ale do jej następczyni już nie trafił.

Ta sieć powiązań ma też drugą stronę. Krytycy izraelskiego systemu bezpieczeństwa zwracają uwagę, że ludzie, którzy razem służyli i podobnie myślą, łatwo utwierdzają się we wspólnych błędach. Więcej o tym piszemy w przeglądzie, w którym opisujemy izraelskie służby specjalne jako cały system.

Sajeret Matkal na tle innych jednostek specjalnych

Jednostkę najczęściej porównuje się z brytyjskim SAS i amerykańską Delta Force. Podobieństwo zadań jest duże, ale sposób naboru i miejsce w strukturze państwa wyraźnie je różnią.

Najważniejsza różnica to wiek i doświadczenie żołnierzy. Do SAS, Delty czy polskiej JW GROM trafiają ludzie po kilku latach służby, często podoficerowie. W Sajeret Matkal większość stanowią dwudziestolatkowie odbywający służbę zasadniczą, wspierani przez kadrę zawodową i doświadczonych rezerwistów. Izrael nadrabia to skalą doboru i tym, że jego jednostki działają bojowo niemal bez przerwy, tuż za własną granicą.

Druga różnica to podległość. Zachodnie jednostki tego typu należą do dowództw operacji specjalnych, a izraelska – do wywiadu wojskowego. Wynika to z jej pierwotnego przeznaczenia – miała dostarczać informacji, a walczyć tylko wtedy, gdy nie dało się inaczej.

Sajeret Matkal – najczęściej zadawane pytania