SAS (Special Air Service) – historia, selekcja i operacje brytyjskiej jednostki specjalnej

SAS, czyli Special Air Service, to jednostka specjalna armii brytyjskiej – najstarsza formacja tego typu na świecie i wzorzec, na którym budowano siły specjalne od Stanów Zjednoczonych po Polskę. Powstała w 1941 roku na pustyniach Afryki Północnej jako oddział do rajdów na tyłach wroga, a dziś jej zawodowy trzon, 22 pułk SAS z Credenhill koło Hereford, prowadzi rozpoznanie specjalne, akcje bezpośrednie i operacje kontrterrorystyczne na całym świecie. Poniżej znajdziesz to, czego zwykle brakuje w krótkich notkach o „najsłynniejszej jednostce świata”: pełną historię od Davida Stirlinga po wojnę z terroryzmem, przebieg selekcji z konkretnymi dystansami i limitami czasu, strukturę pułków i szwadronów, a także kontrowersje, o których jednostka wolałaby milczeć.

Czym jest SAS i komu podlega

Nazwa Special Air Service, dosłownie „specjalna służba powietrzna”, jest celowo myląca – wymyślono ją w czasie wojny, by przekonać wywiad przeciwnika, że w Afryce Północnej stacjonuje cała brytyjska brygada spadochronowa. W rzeczywistości SAS nigdy nie był lotnictwem: to formacja wojsk lądowych wyspecjalizowana w działaniach małych zespołów głęboko na terytorium przeciwnika.

Współcześnie SAS wchodzi w skład Sił Specjalnych Zjednoczonego Królestwa (UKSF – United Kingdom Special Forces), którymi kieruje Dyrektor Sił Specjalnych (Director Special Forces) podlegający Szefowi Sztabu Obrony. W tym samym komponencie służą komandosi morscy ze Special Boat Service, rozpoznawczy Special Reconnaissance Regiment (SRR), wspierająca operacje specjalne Special Forces Support Group (SFSG) oraz wydzielony pułk łączności. Do głównych zadań SAS należą rozpoznanie specjalne, akcje bezpośrednie, zwalczanie terroryzmu i odbijanie zakładników oraz szkolenie sił sojuszniczych.

FIG_01 // VISUAL_REF

Narodziny na pustyni – Stirling, Mayne i L Detachment

Twórcą jednostki był porucznik Gwardii Szkockiej (Scots Guards) David Stirling. Służąc w Afryce Północnej, doszedł do wniosku, że zamiast wielkich operacji desantowych skuteczniejsze będą kilkuosobowe patrole, które przenikną na tyły wroga i zniszczą samoloty na lotniskach, zanim te zdążą wystartować. Według często przytaczanej anegdoty Stirling, poruszający się wówczas o kulach po wypadku spadochronowym, wszedł bez przepustki do kwatery głównej w Kairze, by przedstawić swój plan bezpośrednio zastępcy dowódcy sił na Bliskim Wschodzie. Pomysł zaakceptowano i w lipcu 1941 roku powstał oddział „L Detachment, Special Air Service Brigade” – na początku kilkudziesięciu ochotników szkolących się w bazie Kabrit nad Kanałem Sueskim.

Debiut wypadł katastrofalnie. Podczas operacji Squatter w listopadzie 1941 roku desant spadochronowy w burzy piaskowej rozproszył skoczków po pustyni – większość zginęła lub trafiła do niewoli, a do punktu zbiórki dotarła zaledwie garstka. Stirling wyciągnął z porażki radykalny wniosek: zrezygnował ze skoków i nawiązał współpracę z jednostką zwiadowczą Long Range Desert Group, która zaczęła dowozić jego ludzi pod cele lądem. Gdy jednostka dostała własne jeepy uzbrojone w lotnicze karabiny maszynowe Vickers K, rajdy nabrały tempa – w nocnym ataku na lotnisko Sidi Haneish w lipcu 1942 roku kolumna kilkunastu wozów zniszczyła kilkadziesiąt niemieckich maszyn, głównie transportowych Ju 52. Łącznie w kampanii afrykańskiej SAS rozbił na ziemi kilkaset samolotów Osi. Niemcy mieli nazywać nieuchwytnego Stirlinga „Upiornym Majorem”, a Hitler wydał rozkaz o komandosach (Kommandobefehl), nakazujący rozstrzeliwanie schwytanych żołnierzy tego typu formacji – co w kolejnych latach wojny oznaczało śmierć dla dziesiątek wziętych do niewoli żołnierzy SAS.

W styczniu 1943 roku Stirling wpadł w ręce Niemców w Tunezji i po serii ucieczek trafił do twierdzy Colditz. Dowodzenie 1 pułkiem SAS przejął współtwórca jednostki, były rugbista Robert Blair „Paddy” Mayne – najskuteczniejszy dowódca polowy formacji, czterokrotnie odznaczony Orderem za Wybitną Służbę (DSO), któremu przypisuje się osobiste zniszczenie około stu maszyn wroga. Jego burzliwą biografię i trwający spór o odmówiony mu Krzyż Wiktorii opisujemy szerzej w osobnym artykule o Paddym Maynie. Rozbudowana do dwóch brytyjskich pułków brygada SAS, wzmocniona batalionami francuskimi i belgijskimi, walczyła później we Włoszech i we Francji, gdzie po lądowaniu w Normandii patrole na jeepach paraliżowały niemiecką komunikację na tyłach frontu. W październiku 1945 roku, uznana za niepotrzebną w czasie pokoju, jednostka została rozwiązana.

Od Malajów po Oman – odbudowa i wojny w dżungli

Przerwa w istnieniu SAS trwała krótko. Już w 1947 roku odtworzono jednostkę w formie rezerwowego 21 pułku SAS na bazie pułku Artists Rifles, a wojna partyzancka na Malajach wymusiła powrót formacji zawodowej: ze zwiadowczego oddziału Malayan Scouts w 1952 roku sformowano istniejący do dziś 22 pułk SAS. W 1959 roku dołączył do nich drugi pułk rezerwowy, 23 SAS.

Kampania malajska (1948–1960) ukształtowała powojenną tożsamość jednostki. Zamiast wyłącznie walczyć, patrole SAS spędzały całe tygodnie w dżungli, budując zaufanie ludności tubylczej – podejście znane później jako zdobywanie serc i umysłów („hearts and minds”). Ten sam repertuar – głębokie patrole, współpraca z miejscowymi, cierpliwe rozpoznanie – jednostka powtórzyła podczas konfrontacji z Indonezją na Borneo (1963–1966) i w Omanie, gdzie na przełomie lat 1958–1959 dwa szwadrony SAS zdobyły uznawany za niedostępny płaskowyż Dżabal Achdar, kończąc rebelię w głębi kraju.

Do legendy przeszła obrona miasteczka Mirbat w omańskim Dofarze 19 lipca 1972 roku. Dziewięcioosobowy zespół szkoleniowy SAS wraz z lokalnymi strażnikami odparł atak kilkuset partyzantów – fidżyjski sierżant Talaiasi Labalaba do końca prowadził samotnie ogień z 25-funtowej armatohaubicy polowej (kal. 87,6 mm), obsługiwanej normalnie przez kilkuosobową załogę, i zginął przy dziale. Bitwa pod Mirbatem do dziś jest w Wielkiej Brytanii symbolem tego, co mały zespół może osiągnąć wyszkoleniem i uporem.

Operacja Nimrod – siedemnaście minut na oczach świata

30 kwietnia 1980 roku sześciu uzbrojonych bojowników domagających się autonomii irańskiego Chuzestanu zajęło ambasadę Iranu przy Princes Gate w Londynie, biorąc 26 zakładników. Przez sześć dni policja negocjowała – część zakładników zwolniono, ale gdy szóstego dnia terroryści zastrzelili attaché prasowego ambasady i wyrzucili jego ciało przed budynek, premier Margaret Thatcher zatwierdziła szturm wojskowy. Zadanie przejął dyżurny szwadron 22 SAS.

5 maja 1980 roku o godzinie 19:23 ubrani na czarno, zamaskowani żołnierze zjechali na linach z dachu i weszli do budynku jednocześnie z kilku kierunków, poprzedzając wejście granatami hukowo-błyskowymi – bronią opracowaną zresztą na potrzeby SAS. W kilkanaście minut, w czasie, który przeszedł do legendy jako „siedemnaście minut”, opanowali ambasadę: zabili pięciu z sześciu terrorystów, szóstego ujęli, a wszyscy zakładnicy poza jednym, zastrzelonym przez porywaczy w trakcie szturmu, wyszli z budynku żywi. Ponieważ kamery telewizyjne transmitowały akcję na żywo w porze największej oglądalności, anonimowa dotąd jednostka z dnia na dzień stała się najsłynniejszą formacją specjalną świata, a jej metody szturmu na budynki zaczęły kopiować jednostki kontrterrorystyczne na całym globie.

Sukces nie wziął się znikąd. Po masakrze izraelskich sportowców na igrzyskach w Monachium w 1972 roku SAS utworzył komórkę do walki z terroryzmem (Counter Revolutionary Warfare Wing – CRW) z obiektem treningowym zwanym Killing House, służącym do ćwiczenia walki w pomieszczeniach (CQB), w którym operatorzy strzelają ostrą amunicją obok żywych pozorantów. Doświadczenia wymieniano z powstałą po Monachium niemiecką GSG 9 – dwóch żołnierzy SAS z granatami hukowymi wspierało jej słynny szturm na porwany samolot Lufthansy w Mogadiszu w 1977 roku.

Minutę po minucie przebieg szturmu na ambasadę Iranu rekonstruuje powyższy materiał – od zajęcia budynku po decyzję Thatcher i wejście szwadronu B.

Falklandy, Zatoka Perska i wojna z terroryzmem

Kolejne dekady przyniosły jednostce udział w niemal każdym konflikcie z udziałem Wielkiej Brytanii:

• Wojna o Falklandy (1982) – patrole SAS tygodniami prowadziły rozpoznanie przed lądowaniem sił głównych, a w nocnym rajdzie na lotnisko na wyspie Pebble zniszczyły jedenaście argentyńskich maszyn. Zwycięstwo miało wysoką cenę: w katastrofie śmigłowca Sea King podczas przebazowania między okrętami zginęło dwudziestu żołnierzy związanych z jednostką – najwięcej w jednym dniu od czasów II wojny światowej. Pełny kontekst konfliktu opisujemy w artykule o wojnie o Falklandy.
• I wojna w Zatoce Perskiej (1991) – w ramach operacji Pustynna Burza patrole SAS na quadach i wozach terenowych polowały na zachodzie Iraku na wyrzutnie rakiet Scud. Symbolem kampanii stał się ośmioosobowy patrol Bravo Two Zero: wykryty i ścigany, stracił trzech żołnierzy, czterech trafiło do niewoli, a jeden – znany później jako Chris Ryan – uszedł pieszo około 300 kilometrów do granicy syryjskiej.
• Wojna z terroryzmem (po 2001) – SAS walczył w Afganistanie i Iraku, gdzie w ramach zespołu zadaniowego Task Force Black tropił wspólnie z Amerykanami komórki Al-Kaidy w Bagdadzie i uczestniczył w setkach nocnych rajdów. W kolejnej dekadzie żołnierzy jednostki kierowano między innymi do działań przeciwko tak zwanemu Państwu Islamskiemu w Iraku i Syrii.

◆ POLECANY PRODUKTTANIAKSIAZKA.PL

Ben Macintyre

Oddział dla zuchwałych. Nieznana historia SAS 1941-1945

41.1 PLN

Ben Macintyre — historia powstania SAS od Stirlinga i Mayne'a po koniec II wojny światowej. Książka, na której oparto serial „SAS: Rogue Heroes”.

Kup w TaniaKsiazka →

Selekcja do 22 SAS – najtrudniejszy egzamin brytyjskiej armii

Do 22 pułku SAS nie ma naboru z cywila – kandydaci muszą już służyć w siłach zbrojnych. Selekcję organizuje się dwa razy w roku, zimą i latem, a przystępuje do niej zwykle około dwustu żołnierzy. Do końca dociera przeciętnie co dziesiąty; bywały kursy, których nie ukończył nikt.

• Faza górska (Aptitude Phase / Hill Phase) – około miesiąca samotnych marszów na orientację w walijskich górach Brecon Beacons, z rosnącym obciążeniem i coraz krótszymi limitami czasu. Do klasyki należy „Fan Dance”, 24-kilometrowy marsz z obciążeniem przez szczyt Pen y Fan. Fazę kończy „Long Drag”: około 64 kilometrów nawigacji z plecakiem o wadze 25 kg (55 funtów) oraz karabinem i pasem taktycznym z oporządzeniem, do zaliczenia w mniej niż 20 godzin, niezależnie od pogody.
• Faza dżunglowa – około sześciu tygodni w Brunei lub Belize: nawigacja, taktyka małych oddziałów i przetrwanie w terenie, który niszczy sprzęt i ciało szybciej niż jakikolwiek inny. To tu odpada duża część tych, którzy przetrwali góry.
• Ucieczka, przetrwanie i opór po schwytaniu (SERE) – finał to kilkudniowa ucieczka przed grupą pościgową i sprawdzian odporności na przesłuchania (Tactical Questioning), podczas którego instruktorzy przez kilkadziesiąt godzin testują odporność kandydata na presję, dezorientację i upokorzenie. Złamanie się podczas przesłuchań oznacza oblanie całej selekcji tuż przed metą.

Selekcja bywa dosłownie śmiertelnie niebezpieczna: w lipcu 2013 roku podczas marszu kondycyjnego rezerwistów w Brecon Beacons trzech kandydatów zmarło z przegrzania, a śledztwo koronera wykazało zaniedbania organizacyjne. Ideałem dla jednostki nie jest przy tym filmowy heros, lecz tak zwany szary człowiek (grey man): niepozorny, inteligentny, samodzielny i odporny psychicznie. O tym, jak wygląda droga do formacji specjalnych w polskich realiach, piszemy w poradniku jak zostać komandosem.

Struktura – trzy pułki i cztery szwadrony

Special Air Service to formalnie trzy pułki. Zawodowy 22 SAS stacjonuje w Credenhill koło Hereford, natomiast 21 SAS (Artists Rifles) i 23 SAS to jednostki rezerwowe, w których cywile i byli żołnierze szkolą się równolegle z pracą zawodową – z własną, również wymagającą selekcją.

Trzon bojowy 22 pułku stanowią cztery szwadrony: A, B, D i G, liczące po kilkudziesięciu operatorów. Szwadrony rotacyjnie pełnią całodobowy dyżur kontrterrorystyczny na terenie kraju. Każdy dzieli się na cztery plutony specjalistyczne (tzw. Troops):

• Air Troop – techniki spadochronowe, w tym skoki z dużych wysokości HALO i HAHO
• Boat Troop – działania na wodzie i pod wodą, we współpracy z SBS
• Mobility Troop – działania na pojazdach, od motocykli po ciężko uzbrojone wozy patrolowe
• Mountain Troop – wspinaczka, teren górski i warunki arktyczne

Uzupełnieniem struktury są komórki szkoleniowe, skrzydło kontrterrorystyczne (CRW) oraz sztab i logistyka. Dokładna liczebność jednostki pozostaje niejawna – brytyjskie ministerstwo obrony z zasady nie komentuje żadnych informacji o UKSF, a wszystkie krążące w internecie liczby to szacunki.

Uzbrojenie i pojazdy – narzędzia elity

SAS dobiera broń pod misję, a nie pod katalog – stąd w jego historii tyle konstrukcji spoza standardu armii brytyjskiej. Współczesny zestaw wygląda następująco:

• Karabinki – L119A1/A2, czyli wersja kanadyjskiego karabinka Diemaco/Colt Canada C8 w kilku długościach lufy; od 2023 roku armia brytyjska wprowadza nowy karabinek KS-1 firmy Knight’s Armament (oznaczenie L403A1), na razie dla pułku Rangersów z brygady operacji specjalnych i części piechoty morskiej – wskazywany jako prawdopodobny kierunek również dla UKSF
• Broń boczna – pistolety Glock 17, które zastąpiły wysłużone SIG-i i Browningi
• Pistolety maszynowe – historyczny symbol jednostki, MP5, używany masowo w czasach, gdy dominowała taktyka szturmów na budynki (CQB), dziś w niszowych zastosowaniach
• Broń wyborowa i wsparcia – karabiny wyborowe rodziny Accuracy International, uniwersalne karabiny maszynowe GPMG oraz granatniki
• Pojazdy – od słynnych różowych Land Roverów „Pink Panther” z czasów operacji pustynnych po współczesne wozy patrolowe Supacat HMT 400 (Jackal)

Osobną kategorią jest sprzęt, który jednostka wprowadziła do światowego obiegu: granat hukowo-błyskowy powstał na zamówienie SAS, a czarne kombinezony, maski przeciwgazowe S6 i taktyka wejść na linach z operacji Nimrod zdefiniowały wizerunek jednostek kontrterrorystycznych na dekady.

Kontrowersje – ciemna strona legendy

Ścisła tajność chroni operatorów i ich rodziny, ale utrudnia też publiczną kontrolę nad jednostką. W jej historii nie brakuje spraw, które trafiły przed sądy i komisje śledcze:

• Operacja Flavius (Gibraltar, 1988) – żołnierze SAS zastrzelili trzech nieuzbrojonych członków IRA przygotowujących zamach bombowy. Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł w 1995 roku, że sposób zaplanowania operacji naruszył prawo do życia.
• Irlandia Północna – jednostkę wielokrotnie oskarżano o taktykę „strzelać, by zabić” wobec bojowników IRA. W lutym 2025 roku koroner uznał, że zastrzelenie czterech członków IRA w zasadzce pod Clonoe w 1992 roku nie było uzasadnione – rząd brytyjski zapowiedział odwołanie od tego orzeczenia.
• Afganistan – dziennikarze BBC ujawnili w 2022 roku, że jeden szwadron SAS mógł w ciągu półrocznej tury w latach 2010–2011 bezprawnie zabić 54 osoby, w tym zatrzymanych. Sprawę bada niezależna komisja śledcza pod przewodnictwem sędziego Charlesa Haddon-Cave’a. W 2025 roku byli żołnierze SAS i SBS zeznali przed nią o egzekucjach nieuzbrojonych jeńców i fałszowaniu raportów, a pod koniec roku komisja usłyszała, że dwaj byli dyrektorzy sił specjalnych nie zareagowali na docierające do nich sygnały o bezprawnych zabójstwach. Raport końcowy powstanie po zakończeniu przesłuchań, które wciąż trwają.

Dla równowagi warto pamiętać, że to właśnie weterani jednostki należą do najgłośniejszych sygnalistów w tych sprawach – zeznania obciążające kolegów składają ludzie, którzy sami nosili beżowy beret.

Dziedzictwo – wzorzec dla sił specjalnych świata

Trudno wskazać jednostkę specjalną, która nie zawdzięcza czegoś SAS. Amerykańską Delta Force jej twórca, pułkownik Charles Beckwith, zaprojektował wprost na brytyjskim wzorcu po służbie wymiennej w 22 SAS. Strukturę i selekcję kopiowały australijski SASR, nowozelandzki NZSAS i rodezyjski C Squadron, a niemiecka KSK i dziesiątki innych formacji przejęły elementy szkolenia. Również polski GROM budowano od 1990 roku przy wsparciu brytyjskich i amerykańskich instruktorów, a wymiana szkoleniowa między Hereford a polskimi jednostkami trwa do dziś.

Najsłynniejsi ludzie jednostki to paradoksalnie ci, którzy przestali być anonimowi. Andy McNab i Chris Ryan – pseudonimy dowódcy i jedynego uciekiniera z patrolu Bravo Two Zero – uczynili z SAS fenomen wydawniczy, choć rozbieżności między ich relacjami do dziś budzą spory. Bear Grylls, gwiazda programów o przetrwaniu, służył w latach dziewięćdziesiątych w rezerwowym 21 SAS, gdzie złamał kręgosłup w wypadku spadochronowym. Historię założycieli przypomniał światu serial BBC „SAS: Rogue Heroes” na motywach książki Bena Macintyre’a, którego drugi sezon pokazano w styczniu 2025 roku – a brytyjski parlament debatował w tym samym roku nad pośmiertnym przyznaniem Krzyża Wiktorii Paddy’emu Mayne’owi, którego odznaczenie zdaniem historyków zablokował w 1945 roku błąd urzędniczy.

SAS pozostaje przy tym formacją czynną i intensywnie wykorzystywaną – od zadań szkoleniowych po operacje, o których opinia publiczna dowie się za kilkadziesiąt lat albo wcale. Dewiza „Who Dares Wins” przez ponad osiem dekad nie straciła nic ze swojej aktualności.

SAS – najczęściej zadawane pytania